Zachęcam do zapoznania się z zamieszczonymi na portalu Prawo.pl opracowaniami przygotowanymi przez red. Patrycję Rojek-Sochę pt. Procedura cywilna do poprawy – MS szykuje obszerną nowelizację oraz Posiedzenia przygotowawcze miały być powszechne, ale sądy ich unikają. Wykorzystano w nich m.in. komentarze i spostrzeżenia pracowników Katedry Postępowania Cywilnego WPiA UW – pana prof. Marcina Dziurdy i moje.

.

Procedura cywilna do poprawy – MS szykuje obszerną nowelizację

(8 października 2020 r.)

link do artykułu – tutaj

.

Prawo.pl dowiedziało się, że resort sprawiedliwości pracuje nad obszerną nowelą k.p.c.

– Przygotowany jest już projekt ustawy wraz z uzasadnienie i Oceną Skutków Regulacji, który czeka na zgodę na wpis do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów, po czym zostanie opublikowany. Obejmuje nie tylko doprecyzowanie przepisów noweli z 4 lipca 2019 r., ale również wiele rozwiązań usprawniających postępowanie cywilne – wskazuje serwisowi Ministerstwo Sprawiedliwości.

Projekt wyczekiwany od miesięcy

O konieczności poprawy przepisów mówiono już w momencie, gdy wchodziły one w życie. Już wtedy Ministerstwo Sprawiedliwości rozważało nowelizację, o czym pisało Prawo.pl. Sędzia Paweł Mroczkowski, ówczesny dyrektor Departamentu Legislacyjnego Prawa Cywilnego Ministerstwa Sprawiedliwości informował, że chodzi o doregulowanie kilku kwestii i zapowiadał, że interwencja legislacyjna planowana jest w najszybszym możliwym czasie. – Spodziewam się, że to kwestia kilku miesięcy, bo tyle potrwa proces legislacyjny – wskazywał w grudniu 2019 r. Co miało zostać zmienione?

Resort mówił o doprecyzowaniu przede wszystkim dwóch kwestii – pierwsza dotyczy stawiennictwa na posiedzeniu przygotowawczym, druga doręczeń komorniczych. – Problemem jest np. stawiennictwo osób prawnych i instytucji państwowych na posiedzeniach przygotowawczych. W zasadzie, w myśl noweli, jest to obowiązkowe. Natomiast w sytuacji gdy osoba prawna prowadzi działalność na większą skalę lub organ władzy publicznej jest jednoosobowy, może się pojawić problem z jednoczesnym stawiennictwem w wielu sądach. Trwają więc prace koncepcyjne nad rozwiązaniem tego problemu – mówił wówczas Mroczkowski.

Kolejnym obszarem do poprawy miały być przepisy dotyczące stosowania instytucji doręczenia komorniczego w postępowaniu nieprocesowym.

Sędziowie od początku wskazywali jednak, że w nowej ustawie jest co najmniej kilkadziesiąt punktów zapalnych – i błędy legislacyjne i niedoregulowania. Wymieniali przy tym m.in. przepisy dotyczące posiedzenia przygotowawczego, planu rozprawy, postępowania apelacyjnego, zażaleń poziomych, doręczeń, potrąceń, uzasadnień. Krytykowane były przepisy przejściowe. Prawnicy, mówiąc o słabościach nowej regulacji, zarzucali resortowi m.in. brak konsultacji na etapie prac nad projektem. Wskazywali też na zbyt krótkie vacatio legis.

– Cała nowelizacja dosłownie usłana jest minami. Wiele z tych przepisów co do zasady jest dobrymi rozwiązaniami i można by je stosować. Można, gdyby nie błędy i niedociągnięcia. Części narzędzi sędziowie nie stosują, bo się boją, że zamiast przyspieszyć wydłużą sprawę – mówi nieoficjalnie jeden z warszawskich sędziów.

Miało być przyspieszenie, są „martwe przepisy”

Przykładów i sędziowie i prawnicy wymieniają wiele. Radca prawny Bartosz Karolczyk przeprowadził ostatnio, na jednym z portali społecznościowych ankietę dotyczącą zmian, które miały mieć istotne znaczenie także z punktu widzenia pełnomocników i były „medialne” – wiele się o nich pisało. W tej grupie znalazło się posiedzenie przygotowawcze, pisemne zeznanie świadków, prekluzja twierdzeń i dowodów i słynny art. 156 [1] zgodnie, z którym przewodniczący może pouczyć strony o prawdopodobnym wyniku sprawy.

Prawnicy, którzy brali w niej udział mieli wskazać te nowości Kpc, z którymi najczęściej się spotykają. Ponad połowa wskazała na pisemne zeznania świadków, ponad 30 proc. na prekluzję, zaledwie 9 proc. na posiedzenie przygotowawcze i możliwość pouczania stron o prawdopodobnym wyniku sprawy. – Jeden z wniosków, który płynie z mojej ankiety jest taki, że potrzebne są szkolenia sędziów w obszarze kompetencji miękkich. Wielu sędziów nie potrafi rozmawiać ze stronami lub ich pełnomocnikami, bo zwyczajnie nie musi tego robić. Szkolenia z zakresu m.in. komunikacji są więc jak najbardziej potrzebne. Uważam, że wszystkie instytucje wprowadzone do Kpc nowelą z lipca 2019 r. mają swoje miejsce w systemie procesowym i ważne funkcje do wypełnienia. Byłem zaskoczony, że sporo prawników widzi prekluzje w praktyce. Nie zaskoczyła mnie natomiast popularność zeznań na piśmie – wskazuje mecenas Karolczyk.

Nie ma wątpliwości, że system sądowy, a szerzej system prawny, nie odnosi żadnych korzyści z tego, że 100 proc. spraw trafia na rozprawę. – To nie jest potrzebne i praktycznie nie jest wykonalne. Wiele sporów nie trafiałaby na rozprawę, gdyby sędzia zapoznał się ze sprawą na wczesnym etapie procesu i powiedział: ja to, po lekturze pism, widzę tak, i tak. W takiej sytuacji każdy rozsądny interesariusz musiałby rozważyć na poważnie ugodę, bo brnięcie w proces z perspektywą przegranej jest po prostu nieopłacalne. W większości rozwiniętych systemów prawnych tak to działa – dodaje.

Sędziowie i część ekspertów patrzy na to jednak nieco inaczej i wskazuje, że chodzi nie tyle o ich doszkalanie, co o kompleksową poprawę ubiegłorocznej noweli. – Nowelizacja, która już rok temu weszła w życie była tak szeroka, że jej jednoznaczna ocena jest niemożliwa, tym bardziej, że w międzyczasie mieliśmy komplikacje dla wymiaru sprawiedliwości związaną z sytuacją pandemiczną, co również w jakiś sposób wpłynęło na przyjmowanie się tych rozwiązań. Część z tych rozwiązań można odbierać pozytywnie, część negatywnie. Te negatywne można podzielić na dwie grupy – z jednej strony są to problemy, które wywołują w praktyce wątpliwości przy stosowaniu. Z drugiej strony mamy liczne instytucje, które w ogóle nie funkcjonują bo mają większe czy mniejsze defekty, które się przełożyły na to, że nie są stosowane – mówi profesor Tadeusz Zembrzuski z Katedry Postępowania Cywilnego Uniwersytetu Warszawskiego.

Jednym z przykładów narzędzi, które powoduje obecnie duże problemy w sądach jest zażalenie poziome.

– Wywołują wiele wątpliwości co do katalogu zaskarżalnych orzeczeń, wykonywania czynności w ramach rozpoznawania środka, a nawet składu sądu, w którym poszczególne czynności mają być dokonywane. Drugi przykład to przeobrażenia odnoszące się do uzasadniania orzeczeń. Złożenie przez stronę zawczasu tzw. zapowiedzi środka zaskarżenia stanowi warunek zaskarżenia niekorzystnego rozstrzygnięcia – dawniej takie wymaganie odnosiło się dopiero do postępowania przed Sądem Najwyższym, w tym do postępowania ze skargi kasacyjnej, obecnie jest to niezbędne już przy apelacji oraz zażaleniu – wskazuje profesor Zembrzuski.

I dodaje, że wiele stron jest zaskoczonych takim oczekiwaniem, z kolei sędziowie miewają wątpliwości, kiedy takie rozwiązanie jest konieczne, a kiedy należy od niego odstąpić. – Trzeci przykład to prawo ubogich, czyli instytucja zwolnienia od kosztów sądowych i uzyskania pomocy prawnej z urzędu. Stosowanie nowych mechanizmów fiskalnych również bywa źródłem rozbieżności – dodaje.

Efektem są pytania kierowane do Sądu Najwyższego. Dotyczą one choćby spraw, w jakich mogą być stosowane zażalenia poziome. Przykład to kwestie tzw. kwoty przymusowej, związanej z niezapewnianiem kontaktów z dzieckiem. Jak mówią prawnicy, nie wiadomo czy te zażalenia przysługują do sądu drugiej instancji, czy do innego składu tej samej instancji.

– Posiedzenia przygotowawcze wyznacza się rzadko, bo nowe regulacje są zbyt skomplikowane, a przez to mniej efektywne i jednocześnie trudniejsze w stosowaniu od poprzednich. Wcześniej był tylko jeden przepis – art. 207 par. 4 Kpc, który przewidywał tzw. posiedzenie organizacyjne (wstępne) – i sądy coraz chętnej z niego korzystały. Teraz wprowadzono bardzo kazuistyczne uregulowania dotyczące posiedzenia przygotowawczego, co zniechęca do ich stosowania. Założenie jest dobre, w wielu sprawach posiedzenie przygotowawcze i powstały w jego wyniku plan rozprawy mogłyby być przydatne, ale przepisy zniechęcają – mówi z kolei radca prawny Marcin Dziurda, były prezes Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa.

.

.

Posiedzenia przygotowawcze miały być powszechne, ale sądy ich unikają

(9 października 2020 r.)

link do artykułu – tutaj

.

Zarówno sędziowie jak i inni prawnicy podkreślają, że sam pomysł nie jest zły i doregulowany mógłby wiele spraw usprawnić. – Przepisy są, delikatnie rzecz ujmując, są nieprzemyślane do końca. Konieczna jest więc natychmiastowa nowelizacja w tym zakresie – mówi sędzia Grzegorz Karaś z Sądu Okręgowego we Wrocławiu.

Ministerstwo Sprawiedliwości – jak pisało Prawo.pl – pracuje zresztą nad kolejną nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego, która ma nie tylko poprawić ubiegłoroczną nowelę, ale też wprowadzić kolejne rozwiązania.

Przypomnijmy chodzi o art. 205[4]. Zgodnie z par. 1, przewodniczący po złożeniu odpowiedzi na pozew, a także gdy odpowiedź na pozew nie została złożona, ale wyrok zaoczny nie został wydany, wyznacza posiedzenie przygotowawcze i wzywa na nie strony. Ustawodawca wprowadził jednak par. 3 – który jest obecnie nagminnie wykorzystywany przez sędziów. Zgodnie z nim „jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że przeprowadzenie posiedzenia przygotowawczego nie przyczyni się do sprawniejszego rozpoznania sprawy, przewodniczący może jej nadać inny właściwy bieg, w szczególności skierować ją do rozpoznania, także na rozprawie”.

Idea dobra, przepisy…”martwe”

Sędziowie i eksperci są zgodni, że sama idea była dobra, ale koncepcja – jak mówią – jest niespójna, a przepisy napisane w taki sposób, że trudno w praktyce przeprowadzić postępowanie przygotowawcze zgodnie z prawem. Wskazują też na liczne błędy i niejasności. – Powoduje to, że ta potrzebna instytucja jest praktycznie martwa i sądy z powodu źle skonstruowanych przepisów nie decydują się na wyznaczanie postępowania przygotowawczego. Istnieje pilna potrzeba nowelizacji przepisów – ich poprawienia i doprecyzowania – mówi Karaś.

Wskazuje na to również radca prawny Marcin Dziurda, były prezes Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. – Posiedzenia przygotowawcze wyznacza się rzadko, bo nowe regulacje są zbyt skomplikowane, a przez to mniej efektywne i jednocześnie trudniejsze w stosowaniu od poprzednich. Wcześniej był tylko jeden przepis – art. 207 par. 4 Kpc, który przewidywał tzw. posiedzenie organizacyjne (wstępne) – i sądy coraz chętnej z niego korzystały. Teraz wprowadzono bardzo kazuistyczne uregulowania dotyczące posiedzenia przygotowawczego, co zniechęca do ich stosowania. Założenie jest dobre, w wielu sprawach posiedzenie przygotowawcze i powstały w jego wyniku plan rozprawy, mogłyby być przydatne, ale przepisy do tego zniechęcają – mówi mecenas.

W ocenie prawników problemem jest choćby „pomieszanie” w przepisach funkcji przewodniczącego i sądu. – Co do zasady postępowanie przygotowawcze prowadzi przewodniczący, nie sąd, jednak zgodnie z art. 205[7] par. 1. – jeżeli na posiedzeniu przygotowawczym sąd skierował strony do mediacji, posiedzenie odracza się do czasu zakończenia mediacji. No dobrze, ale jak to zrobić w praktyce, skoro postępowanie przygotowawcze prowadzone jest przez przewodniczącego, a nie sąd? – pyta sędzia Karaś.

Galimatias z planem rozprawy

To kolejna kwestia, która miała ułatwiać organizację rozpraw, tyle że w nowelizacji – jak mówią prawnicy – brak jest jednoznacznego określenia czym jest plan rozprawy i co powinien zawierać.

– Ze zdziwieniem przeczytałem w uzasadnieniu projektu ustawy, że „plan rozprawy „stanowi dokument sui generis, nie będący orzeczeniem sądu, choć w pewnym zakresie je zastępującym”, czyli czym jest plan rozprawy? – ja nie wiem – mówi sędzia Karaś.

Kolejnym problemem, na który wskazują sędziowie, jest choćby to, że taki plan ma zawierać rozstrzygnięcie co do dowodów i to jest jedyny jego obligatoryjny element. W ich ocenie plan rozprawy powinien być planem i określać kiedy i jakie czynności procesowe będą przez sąd podejmowane w dogodnych dla stron terminach.

– Należy zadać pytanie, w jaki sposób „dokumentem sui generis nie będącym orzeczeniem sądu” rozstrzygać o dowodach i przesądzać, które dowody mają być przeprowadzone, a które pominięte. Orzeczenia dowodowe do tej pory były zawsze wydawane w formie postanowienia sądu i tak powinno pozostać. Tutaj też znajduje się pułapka dla stron postępowania, bo dowody niezgłoszone do sporządzenia planu rozprawy stają się sprekludowane i strona nie może zgłosić w przyszłości dalszych wniosków dowodowych – dodaje sędzia Karaś.

Wyzwaniem staje się też ewentualna zmiana planu. – Gdy choć jedna ze stron się temu sprzeciwi, praktycznie zawsze – poza nielicznymi wyjątkami – trzeba wyznaczać kolejne posiedzenie przygotowawcze. Może chodzić o stosunkowo drobne zmiany, np. rezygnację z jednego z wielu świadków przewidzianych w planie rozprawy. W rezultacie coś, co miało przyspieszyć rozpoznanie sprawy jako całości, w praktyce ją spowalnia, bo trzeba wyznaczać coraz to nowe posiedzenia przygotowawcze. I to bardzo zniechęca do stosowania nowych przepisów, bo sądy boją się, że wejdą w ciąg kolejnych posiedzeń przygotowawczych – dodaje mecenas Dziurda.

Zmiana powództwa? Zaczynamy od początku

Profesor Tadeusz Zembrzuski z Katedry Postępowania Cywilnego Uniwersytetu Warszawskiego zwraca uwagę na kolejny mankament przepisów. Jak wskazuje, zmiana powództwa w trakcie postępowania choćby przez zmodyfikowanie dotychczasowego żądania lub przedstawienie dodatkowych roszczeń powoduje, że wypracowany plan rozprawy ulega dezaktualizacji. Sąd może w drodze postanowienia dokonać w nim zmiany, ale przed musi wysłuchać stron. A jeżeli choć jedna ze stron sprzeciwi się zamierzonej przez sąd zmianie, przeprowadza się kolejne posiedzenie przygotowawcze (przy czym nie dotyczy wyznaczania dodatkowych terminów).

– Powoduje to stratę czasu i konieczność powrotu do zagadnień, które wydawały się już uporządkowane. W efekcie narasta sceptycyzm, a sędziowie nie chcą korzystać z tej instytucji. Warto też zastanowić się, dlaczego stworzenie planu rozprawy jest pożądane, biorąc pod uwagę perspektywę koncentracji materiału procesowego na tle prekluzji. Ponieważ kreuje moment prekluzyjny, tj. określony czas, do którego strony są zobowiązane zaprezentować wszystkie twierdzenia i dowody mające uzasadniać zgłoszone roszczenia. Spóźnione przytoczenia nie są wówczas brane pod uwagę przy rozstrzyganiu sporu, lecz instrument ten w istotny sposób porządkuje i przyspiesza postępowanie – wskazuje profesor.

Sędziowie jednak mogą osiągnąć zbliżony efekt w inny sposób. – Wprawdzie nie zostanie sporządzony plan rozprawy, jeżeli posiedzenie przygotowawcze nie dojdzie do skutku, ale w grę wchodzi mechanizm z art. 205[3] par. 2 k.p.c. Przewodniczący może zobowiązać strony do przedłożenia pisma przygotowawczego, w którym należy podać wszystkie twierdzenia i dowody pod rygorem utraty prawa do ich powoływania w toku dalszego postępowania. Czyli mechanizm prekluzji jest realizowany w sposób znacznie prostszy, łatwiejszy z perspektywy sędziego – wskazuje prof. Zembrzuski.

Strona się nie stawia, sąd postępowanie umarza

Zgodnie z przepisami na posiedzeniu przygotowawczym ma stawić się pełnomocnik i strona. Skutek nieusprawiedliwionej nieobecności jest bardzo restrykcyjny – umorzenie postępowania.

– Jeżeli powód bez usprawiedliwienia nie stawi się na posiedzenie przygotowawcze, sąd umarza postępowanie, rozstrzygając o kosztach jak przy cofnięciu pozwu, chyba że sprzeciwi się temu obecny na tym posiedzeniu pozwany. Oczywiście powód może złożyć wniosek o przeprowadzenie posiedzenia bez jego udziału, ale jeżeli tego nie zrobi postępowanie zostanie umorzone – wskazuje sędzia Karaś.

A Marcin Dziurda przypomina, że jednym z celów takiego uregulowania było ułatwienie zawierania ugód. – Ale powstał przepis, który do posiedzeń przygotowawczych zniechęca – mówi. – Jeżeli mamy do czynienia z dużą spółką, w której na dodatek obowiązuje reprezentacja dwuosobowa, trudno wymagać, aby na posiedzenie przygotowawcze w każdej sprawie stawiało się dwóch członków zarządu. Nie jest zaś łatwo jednoznacznie ocenić, zwłaszcza po zmianach art. 205[5] Kpc dokonanych w toku prac parlamentarnych, kiedy konieczny jest udział strony na posiedzeniu przygotowawczym, a w jakich przypadkach wystarczy udział pełnomocnika – dodaje.