Tenochtitlán jest miastem Azteków (Mexików), którego nie ma, czy też „miastem pod miastem” w centrum współczesnego Meksyku CDMX. W sensie historycznym i symbolicznym bez wątpienia zasługuje jednak na odrębną refleksję. To opowieść o metropolii, która w chwili kontaktu z Europejczykami należała do największych i najlepiej zorganizowanych miast świata — mieście zbudowanym na wodzie, podporządkowanym kosmologicznemu porządkowi i precyzyjnej urbanistyce. Jego dziedzictwo nie zniknęło wraz z upadkiem, lecz zostało brutalnie wpisane w nową, kolonialną rzeczywistość, kamień po kamieniu przykryte, przekształcone i podporządkowane innemu porządkowi władzy i sacrum.
Tenochtitlán powstał ok. 1325 r. na wyspach słonego Jezioro Texcoco, w centrum zamkniętej kotliny śródlądowej na wysokości ok. 2200 m. Woda stanowiła naturalną barierę obronną, umożliwiała kontrolę szlaków komunikacyjnych i handlowych oraz sprzyjała centralizacji władzy. Według tradycji, miejsce miasta wskazał znak dany przez boga Huitzilopochtliego: orzeł siedzący na kaktusie (nopal), trzymający węża.
Układ miasta zaplanowanego od podstaw opierał się na regularnej siatce dzielnic (calpulli), przecinanych kanałami i ulicami, z wyraźnie wyodrębnionym centrum ceremonialno-administracyjnym. Przestrzeń miejska miała charakter hierarchiczny: im bliżej centrum, tym większa koncentracja władzy, instytucji religijnych i elit. Metropolia należała do największych miast świata przełomu XV i XVI wieku. Najczęściej przyjmowane przez badaczy szacunki liczby ludności wahają się między 200 a 250 tysiącami mieszkańców, co sytuowała Tenochtitlán wśród największych metropoliami Eurazji, przewyższając zdecydowaną większość miast ówczesnej Europy.
Funkcjonowanie Tenochtitlánu było możliwe dzięki zaawansowanemu systemowi kontroli wody, który należał do najbardziej rozwiniętych rozwiązań hydrotechnicznych świata przedindustrialnego. Groble i tamy oddzielały wody słonawe jeziora Texcoco od słodszych wód południowych zbiorników, umożliwiając funkcjonowanie upraw i zasiedlenia. Podstawą systemu rolniczego były chinampas — sztuczne, regularne parcele uprawne tworzone na płytkich wodach jeziora. Budowane z osadów dennych, roślinności i ziemi, tworzyły trwałe, niezwykle żyzne platformy, oddzielone siecią kanałów. System ten pozwalał na uzyskiwanie kilku zbiorów rocznie, zapewniając stabilne zaopatrzenie żywnościowe dla setek tysięcy mieszkańców metropolii.
Tenochtitlán był centrum państwa o charakterze imperialnym, opartym na systemie dominacji trybutarnej. Na czele państwa stał władca (tlatoani), wybierany spośród elit arystokratycznych, formalnie jako „ten, który przemawia”. Istotną cechą państwa była ścisła integracja władzy politycznej, wojskowej i administracyjnej, skoncentrowanej w stolicy. Imperium Mexików nie było jednolitym państwem terytorialnym, lecz siecią zależności, w której lojalność wymuszana była daniną, presją militarną i demonstracją siły.
Społeczeństwo Tenochtitlánu miało strukturę hierarchiczną, na szczycie znajdowała się warstwa elit (pipiltin), obejmująca rodowitą arystokrację, wysokich urzędników i dowódców wojskowych. Poniżej sytuowali się wolni mieszkańcy miasta (macehualtin), stanowiący jego demograficzny trzon: rzemieślnicy, drobni kupcy, rolnicy i robotnicy. Istotną rolę w społeczeństwie odgrywali kupcy dalekosiężni (pochteca), którzy stanowili wyodrębnioną grupę o wysokim prestiżu. Pełnili oni nie tylko funkcję ekonomiczną, lecz także dyplomatyczną i wywiadowczą, dostarczając władzy informacji o odległych regionach.
Religia była integralnym elementem funkcjonowania państwa i społeczeństwa. Przenikała administrację, prawo, edukację i codzienne rytuały, tworząc ramy interpretacyjne dla wszelkich działań zbiorowych. Kapłani byli strażnikami kalendarzy rytualnych, nadzorcami ceremonii oraz interpretatorami znaków i omenów. Ofiary — w tym ofiary z ludzi — miały charakter ustrukturyzowany, publiczny i regulowany, a ich celem było podtrzymanie ładu świata. Uczestnictwo w rytuale nie było aktem indywidualnej wiary, lecz obowiązkiem wobec wspólnoty i kosmosu.
Kosmologia Mexików opierała się na przekonaniu, że świat jest nietrwały, kruchy i nieustannie zagrożony rozpadem. Czas pojmowano jako cykl kolejnych epok, z których każda kończyła się katastrofą. Według tej wizji obecny świat był już piątym z kolei — a jego trwanie nie było dane raz na zawsze, lecz wymagało stałego podtrzymywania.
Codzienne życie mieszkańców opierało się na wysoko rozwiniętym systemie wymiany gospodarczej, który obejmował zarówno miasto, jak i rozległe zaplecze imperium. W obiegu znajdowały się różne formy pieniądza: ziarna kakao, tkaniny bawełniane (quachtli), a lokalnie także wyroby miedziane. System ten umożliwiał wycenę dóbr i ułatwiał handel na dużą skalę, choć nie istniał pieniądz w sensie monetarnym.
Pojawienie się Hiszpanów w Dolinie Meksyku było przedsięwzięciem militarnym i grabieżczym, od początku nastawionym na podporządkowanie i eksploatację. Hernán Cortés działał jako przywódca prywatnej ekspedycji, formalnie poza ścisłą kontrolą Korony, kierując się przemocą i logiką szybkiego zysku. Hiszpanie świadomie podsycali lokalne konflikty, a dodatkowym, choć niezamierzonym, sprzymierzeńcem Europejczyków stały się choroby zakaźne, przede wszystkim ospa, które rozprzestrzeniły się wraz ich przybyciem na kontynent.
Oblężenie Tenochtitlán w 1521 r. miało charakter wojny totalnej, było długotrwałą operacją wyniszczającą, prowadzoną z pełną świadomością jej skutków dla ludności cywilnej. Głód, pragnienie i epidemie zbierały żniwo równie skutecznie jak broń. Z relacji źródłowych wyłania się obraz miasta stopniowo zamienianego w ruinę — zniszczonego nie tylko militarnie, ale i demograficznie.
Po kapitulacji Tenochtitlán nie został zajęty i przejęty, lecz systematycznie rozebrany. Zniszczenie miasta miało charakter planowy i długotrwały. Świątynie, pałace i budynki publiczne demontowano kamień po kamieniu, a ich materiał wykorzystywano do budowy nowej, kolonialnej stolicy. Zniszczono nie tylko infrastrukturę, lecz także materialne ramy codziennego życia: domy, place, dzielnice i sieci powiązań społecznych.
Upadek miasta oznaczał przerwanie ciągłości kulturowej świata Mexików. Niszczeniu uległy kodeksy, archiwa i materialne nośniki wiedzy, a wraz z nimi systemy pamięci, genealogii i historii. Elity religijne i intelektualne zostały wymordowane, rozproszone lub podporządkowane nowemu porządkowi. Tenochtitlán przestał być postrzegany jako metropolia, a zaczął funkcjonować jako „pogańskie miasto”, którego zagłada była rzekomo konieczna i uzasadniona. W ten sposób zniszczenie fizyczne zostało uzupełnione zniszczeniem pamięci, a świat Mexików — zdegradowany do roli prehistorii kolonialnego Meksyku.
Catedral Metropolitana wznosi się bezpośrednio nad ruinami Templo Mayor. A jednak Tenochtitlán nie zniknął całkowicie. Jego obecność trwa pod powierzchnią współczesnego miasta, w warstwach ziemi, w układzie przestrzeni, w problemach geologicznych i w pamięci odzyskiwanej przez archeologię. Miasto, którego nie ma, a jednak nie pozwala o sobie zapomnieć.