Ateny rozwinęły się w śródgórskiej kotlinie Attyki, ograniczonej pasmami Hymetu, Pentelikonu, Parnity i Ajgaleo, z otwarciem w kierunku Zatoki Sarońskiej. Uwarunkowania topograficzne sprzyjały zwartej zabudowie i koncentracji funkcji miejskich, co do dziś widać w gęstej, niskiej tkance mieszkaniowej oraz wyraźnych osi komunikacyjnych prowadzących ku Pireusowi. Współczesne miasto jest efektem nawarstwień od starożytnego polis, przez okres rzymski i osmański, po gwałtowną, często niekontrolowaną urbanizację XIX i XX wieku.
Akropol ateński jest wapiennym wzgórzem o wysokości ok. 156 m, pełniącym od epoki mykeńskiej funkcję naturalnie ufortyfikowanego centrum osadniczego i sakralnego Aten. W okresie klasycznym stał się monumentalnym zespołem świątynnym, podporządkowanym kultowi Ateny Polias i Ateny Partenos, a jego zabudowa – obejmująca Propyleje, Erechtejon i Partenon – została świadomie wkomponowana w topografię skały i osie widokowe miasta. Skala znaczenia historycznego, architektonicznego i ideowego Akropolu sprawia, że wymaga on osobnego, pogłębionego opracowania – link.
Świątynia Zeusa Olimpijskiego (Olympiejon) była największą budowlą sakralną starożytnych Aten. Jej początki sięgają VI w. p.n.e., czasów tyranii Pizystratydów, jednak budowę wielokrotnie przerywano i wznawiano, aż do ostatecznego ukończenia w 131 r. n.e. za panowania cesarza Hadriana. Z inicjatywy władcy w celli, obok posągu Zeusa, ustawiono także jego własny wizerunek, nieco mniejszy od figury bóstwa. Monumentalna świątynia, zaprojektowana w porządku korynckim, liczyła pierwotnie 104 kolumny; do naszych czasów zachowało się jedynie 16. Pozostałe kamienne bloki były w kolejnych stuleciach (zwłaszcza w okresie późnoantycznym i bizantyjskim) wykorzystywane jako materiał budowlany, m.in. przy wznoszeniu pobliskich kościołów.
Agora Ateńska stanowiła zasadnicze centrum życia publicznego klasycznych Aten, pełniąc funkcje polityczne, sądowe, handlowe i religijne. Tutaj koncentrowała się codzienna aktywność obywateli polis, w tym obrady Rady Pięciuset (Bule), sądy ludowe oraz zgromadzenia o charakterze publicznym. Widoczny dziś układ ruin odzwierciedla przede wszystkim okres klasyczny i hellenistyczny, od V do II w. p.n.e., jeszcze przed głębokimi przekształceniami epoki rzymskiej.
Hefajstejon (Świątynia Hefajstosa) jest najlepiej zachowaną świątynią starożytnej Grecji. Wzniesiono go ok. 449-415 r p.n.e. na zachodnim skraju Agory Ateńskiej, na wzgórzu Kolonos Agoraios. Budowla była poświęcona Hefajstosowi, patronowi rzemiosła i metalurgii, oraz Atenie Ergane, opiekunce pracy i umiejętności technicznych; w głównej celli znajdowały się posągi obu bóstw wykonane przez Alkamenesa. Lokalizacja świątyni wiązała się bezpośrednio z rzemieślniczym charakterem tej części miasta.
Świątynia ma formę peripterosu w porządku doryckim, z sześcioma kolumnami w fasadzie i trzynastoma wzdłuż boków. Wykonana została głównie z marmuru pentelickiego, a jej dekoracja rzeźbiarska – metopy i fryzy – przedstawiała sceny z mitów Heraklesa i Tezeusza, bohaterów silnie związanych z ateńską tradycją polityczną i obywatelską. Znakomity stan zachowania budowli wynika z jej ciągłego użytkowania w okresie chrześcijańskim. Od VII w. n.e. funkcjonowała jako kościół, co uchroniło ją przed rozbiórką i wtórnym wykorzystaniem materiału. Ostatnie nabożeństwo odprawiono w 1834 r., z okazji wjazdu króla Ottona I do Aten. Następnie, z polecenia władcy, świątynię wyłączono z kultu i objęto ochroną jako zabytek starożytności.
Odeon Agrypy został wzniesiony ok. 15 r. p.n.e. z fundacji Marka Wipsaniusza Agryppy, zięcia i najbliższego współpracownika cesarza Augusta. Budowla spełniła funkcję zadaszonego odeonu przeznaczonego na wystąpienia muzyczne, recytacje oraz zgromadzenia o charakterze reprezentacyjnym. Pierwotny gmach mógł pomieścić około 1000–1200 widzów. Około połowy II w. n.e. konstrukcja uległa katastrofalnemu zawaleniu, najprawdopodobniej z powodu problemów wynikających z rozpiętości i ciężaru dachu. W późniejszym okresie obiekt przekształcono w budowlę o funkcjach edukacyjno-reprezentacyjnych. Z tego etapu pochodzą charakterystyczne monumentalne posągi Gigantów i Trytonów, ustawione na masywnych cokołach przed fasadą.
Stoa Attalosa została wzniesiona w II w. p.n.e. (ok. 150–138 p.n.e.) jako dar króla Pergamonu Attalosa II dla Aten. Budowla stanęła po wschodniej stronie Agory Ateńskiej i pełniła funkcję reprezentacyjnej stoa handlowo-administracyjnej, łączącej przestrzeń publiczną z zapleczem usługowym. Jej fundacja była elementem hellenistycznej polityki mecenatu, w której władcy Pergamonu wzmacniali swoje wpływy poprzez finansowanie monumentalnych obiektów w miastach greckich. Stoa miała formę dwukondygnacyjnej hali kolumnowej o długości ok. 116 m i szerokości ok. 20 m. Na parterze zastosowano porządek dorycki, na piętrze joński; za kolumnadami rozmieszczono łącznie 42 pomieszczenia, wykorzystywane głównie jako sklepy i pomieszczenia administracyjno-handlowe.
Konstrukcja łączyła marmur pentelicki z wapieniem, a drewniany strop oparto na regularnym rytmie kolumn. Była to jedna z najbardziej zaawansowanych funkcjonalnie stoai świata greckiego. Zniszczona w 267 r. n.e. podczas najazdu Herulów, stoa pozostawała w ruinie aż do XX w. W latach 1952–1956 została w całości zrekonstruowana z przeznaczeniem na Muzeum Agory Starożytnej. Jest to jedna z nielicznych pełnych rekonstrukcji budowli starożytnej w Atenach, oparta na badaniach archeologicznych i źródłach pisanych.
Pomnik Lizykratesa został wzniesiony w 334 r. p.n.e. przez Lizykratesa, chorega (fundatora) zwycięskiego chóru w agonach dramatycznych podczas Dionizjów. Monument jest najlepiej zachowanym przykładem pomnika stawianego przez sponsorów przedstawień teatralnych. Cylindryczna forma z kolumnami korynckimi i fryzem przedstawiającym mit o Dionizosie i piratach odzwierciedla przejście Aten ku bogatszym, późnoklasycznym formom dekoracji. Pomnik pierwotnie wieńczył trójnóg – nagrodę teatralną, a jego lokalizacja wyznaczała dawną „ulicę trójnogów” (Tripodon), skupiającą podobne monumenty fundatorów.
Pomnik Filopapposa znajduje się na Wzgórzu Muz, został wzniesiony ok. 114–116 r. n.e. ku czci Gajusza Juliusza Antiocha Filopapposa, arystokraty pochodzenia syryjsko-kommagenejskiego i obywatela Aten. Monument miał charakter grobowca heroicznego o formie wielokondygnacyjnej fasady, łączącej tradycję hellenistyczną z rzymską architekturą reprezentacyjną. Zachowane reliefy i inskrypcje podkreślały zarówno rzymskie godności Filopapposa, jak i jego związek z Atenami. Usytuowanie na wyniosłym grzbiecie wzgórza zapewniało czytelność pomnika w panoramie miasta i wpisywało go w program monumentalizacji Aten w epoce cesarskiej.
Łuk Hadriana wzniesiony w 131–132 r. n.e., najprawdopodobniej z okazji wizyty cesarza w Atenach. Monument stanął przy dawnej drodze prowadzącej ze starego miasta ku wschodniej części Aten i pełnił funkcję symbolicznej bramy. Forma łączy rzymski łuk triumfalny z elementami architektury greckiej: dolną część stanowi pojedynczy przejazd arkadowy, a górną – lekka struktura z pilastrami i trójkątnymi naczółkami. Brak reliefów bitewnych i dekoracji narracyjnych odróżnia łuk od klasycznych łuków triumfalnych imperium. Najważniejszym elementem są dwie inskrypcje, wyryte po obu stronach przejazdu. Od strony zachodniej widniał napis: „To są Ateny, dawne miasto Tezeusza”, od wschodniej: „To jest miasto Hadriana, a nie Tezeusza”.
Biblioteka Hadriana została wzniesiona w 132 r. n.e. z fundacji cesarza w ramach szerokiego programu przebudowy i upiększania Aten w epoce rzymskiej. Kompleks był wielofunkcyjnym centrum intelektualnym, łączącym funkcje archiwalne, edukacyjne i reprezentacyjne. Założenie miało formę rozległego prostokątnego perystylu otoczonego masywnymi murami. Od zachodu prowadziło monumentalne wejście z portykiem kolumnowym, za którym znajdował się wewnętrzny dziedziniec z ogrodem. Wzdłuż ścian rozmieszczono sale wykładowe, czytelnie, magazyny zwojów oraz pomieszczenia administracyjne. Źródła antyczne wspominają także o salach przeznaczonych do debat filozoficznych.
Kompleks został poważnie zniszczony w 267 r. podczas najazdu Herulów. W kolejnych stuleciach teren ten ulegał dalszym przekształceniom: w okresie bizantyńskim wzniesiono tu kościoły (m.in. bazylikę z V w.), a w czasach osmańskich w obrębie ruin funkcjonowały zabudowania mieszkalne. Zachowane fragmenty murów i kolumn ukazują skalę rzymskiego założenia urbanistycznego, wyraźnie odmiennego od otwartej struktury klasycznej Agory. Biblioteka Hadriana stanowi punkt przejścia między Atenami greckimi a Atenami rzymskimi.
Agora Rzymska została założona pod koniec I w. p.n.e., z inicjatywy cesarza Augusta i ukończona za panowania Hadriana. Powstała jako nowe centrum handlowe Aten, odciążające starą Agorę, której funkcje polityczne i sądowe stopniowo traciły znaczenie w realiach rzymskiego miasta. Założenie miało plan prostokątnego, zamkniętego placu otoczonego portykami i budynkami magazynowo-handlowymi. Agora była przeznaczona głównie dla handlu hurtowego, importu i dystrybucji towarów związanych z gospodarką całej prowincji Achai. Odgraniczenie murami od otaczającej zabudowy odzwierciedla rzymskie podejście do organizacji przestrzeni miejskiej, odmienne od otwartego charakteru klasycznej Agory Ateńskiej.
Brama Ateny Archegetis stanowiła monumentalne wejście zachodnie do Agory Rzymskiej. Została wzniesiona w 11 r. p.n.e. z funduszy Juliusza Cezara i cesarza Augusta. Budowla ma formę czterokolumnowego propylonu w porządku jońskim, wykonanego z marmuru pentelickiego. Brama pełniła funkcję reprezentacyjną i symboliczną. Dedykacja Atenie Archegetis („Przewodniczce Ludu”) podkreślała ciągłość tradycji religijnej Aten, mimo głębokich zmian ustrojowych i urbanistycznych wprowadzonych w epoce rzymskiej. Było to główne i najbardziej prestiżowe wejście na teren rynku.
Wieża Wiatrów jest najlepiej zachowanym obiektem Agory Rzymskiej. Została wzniesiona w I w. p.n.e. przez Andronikosa z Kyrrhos jako ośmioboczna wieża meteorologiczna i czasomierz. Każda z elewacji odpowiadała jednemu z ośmiu wiatrów, przedstawionych w formie reliefów u szczytu budowli. Obiekt łączył kilka funkcji: na zewnątrz działały zegary słoneczne, wewnątrz znajdował się zegar wodny (klepsydra), a całość zwieńczona była obrotowym wskaźnikiem kierunku wiatru. W okresie bizantyńskim i osmańskim wieża była wykorzystywana wtórnie, m.in. jako kaplica i miejsce zgromadzeń religijnych, co przyczyniło się do jej dobrego stanu zachowania.
Kerameikos był główną nekropolią starożytnych Aten, funkcjonującą nieprzerwanie od epoki geometrycznej (IX–VIII w. p.n.e.) aż po czasy rzymskie. Obszar ten leżał poza murami miasta, wzdłuż najważniejszych dróg wyjazdowych, przede wszystkim prowadzącej do Bramy Dipylon oraz Świętej Drogi do Eleusis. Cmentarz pełnił podwójną funkcję. Z jednej strony był miejscem rodowych grobów ateńskich obywateli, oznaczanych stelami, reliefami i marmurowymi naiskosami z V i IV w. p.n.e., z drugiej — przestrzenią państwowych pochówków poległych żołnierzy (dēmosion sēma), gdzie corocznie wygłaszano mowę pogrzebową ku czci obrońców polis.
Pnyks to wzgórze, na którym od końca VI w. p.n.e. zbierała się Eklezja, zgromadzenie pełnoprawnych obywateli Aten. To tutaj podejmowano kluczowe decyzje polityczne, głosowano nad ustawami, wojną i pokojem oraz wyborem urzędników. Układ terenu był kilkakrotnie przebudowywany; ostateczna forma pochodzi z IV w. p.n.e. Pnyks mógł pomieścić kilkanaście tysięcy obywateli, a orientacja trybuny zmuszała mówcę do występowania twarzą do ludu, a plecami do Akropolu, co miało wyraźne znaczenie symboliczne. Jest to najważniejsze zachowane w terenie świadectwo praktycznego funkcjonowania demokracji bezpośredniej w świecie starożytnym.
Nieopodal zespół wykutych w skale pomieszczeń jest tradycyjnie identyfikowany jako miejsce uwięzienia Sokratesa przed wykonaniem wyroku w 399 r. p.n.e. Miejsce funkcjonuje w świadomości Aten jako punkt pamięci związany symbolicznie z postacią wielkiego filozofa. Interpretacja ta pojawiła się dopiero w czasach nowożytnych i nie jest potwierdzona źródłowo ani archeologicznie. Nie zachowały się inskrypcje, brak jest jednoznacznych danych stratygraficznych, a źródła antyczne nie zawierają opisów topograficznych pozwalających na taką identyfikację.
Z kolei Areopag jest skalistym wzgórzem położonym między Pnyksem a Akropolem, jednym z najstarszych miejsc instytucjonalnych Aten. Już w epoce archaicznej i klasycznej obradowała tu Rada Areopagu, sąd zajmujący się najpoważniejszymi przestępstwami prawa publicznego, w tym zabójstwami, a także sprawami o charakterze religijnym. W przeciwieństwie do Pnyksu nie była to przestrzeń zgromadzeń masowych, lecz miejsce elitarnej jurysdykcji, związanej z tradycją i autorytetem prawa zwyczajowego.
Areopag zapisał się również w historii wczesnego chrześcijaństwa. Według Dziejów Apostolskich to właśnie tutaj św. Paweł Apostoł wystąpił przed ateńskimi elitami intelektualnymi, wygłaszając mowę odwołującą się do lokalnych tradycji religijnych oraz pojęcia „Nieznanego Boga”. Przemówienie, utrzymane w dialogu z filozofią grecką, nie spotkało się z szerokim odzewem. Jednym z nielicznych słuchaczy, którzy przyjęli naukę Pawła, był Dionizy Areopagita, członek Rady Areopagu. Tradycja chrześcijańska, ukształtowana w kolejnych wiekach, uznaje go za pierwszego biskupa Aten, co nadaje Areopagowi rangę miejsca symbolicznego początku chrześcijańskiej wspólnoty miasta (struktury kościelne I w. n.e. miały jeszcze charakter nieformalny, a tytuł biskupa jest interpretacją późniejszą, zakorzenioną w tradycji patrystycznej).
Wielka Katedra Ateńska (Mitropolis) jest główną świątynią Greckiego Kościoła Prawosławnego i siedzibą arcybiskupa Aten. Została wzniesiona w latach 1842–1862, w pierwszych dekadach istnienia nowożytnego państwa greckiego. Budowę realizowano etapami, korzystając m.in. ze spoliów – elementów architektonicznych pochodzących z około 70 rozebranych kościołów bizantyjskich i wczesnonowożytnych z terenu Aten i Attyki. Architektonicznie świątynia reprezentuje historyzujący monumentalizm XIX wieku, łączący schemat bazylikowo-kopułowy z elementami neobizantyjskimi. Fasada z dwiema masywnymi wieżami ma charakter zachodni, niespotykany w klasycznym budownictwie bizantyjskim, i wyraźnie nawiązuje do ówczesnych europejskich katedr.
Centralny portal poprzedza trójarkadowy przedsionek, a ponad nim umieszczono mozaikę z Chrystusem Pantokratorem. Monumentalny ikonostas, polichromie i mozaiki powstały głównie w końcu XIX i na początku XX w., łącząc tradycję bizantyjską z akademickim malarstwem religijnym epoki. Katedra została poważnie uszkodzona podczas trzęsienia ziemi w 1999 r., po czym przeszła długotrwałą i kompleksową restaurację zakończoną w 2016 r.
Mała Katedra Ateńska (Panagia Gorgoepikoos vel Agios Eleftherios) jest jednym z najcenniejszych średniobizantyjskich kościołów Aten, wzniesionym w XII w. tuż obok Wielkiej Katedry. W przeciwieństwie do XIX-wiecznej Mitropolis reprezentuje autentyczną architekturę bizantyjską okresu komnenowskiego. Świątynia ma niewielkie rozmiary i plan krzyżowo-kopułowy, typowy dla ateńskich kościołów średniobizantyjskich. Jej wyjątkowość polega na niemal całkowitym wykorzystaniu spoliów antycznych i wczesnochrześcijańskich. Ściany zewnętrzne zbudowano z bloków marmuru pochodzących z budowli starożytnych, reliefów nagrobnych, fragmentów architektonicznych i inskrypcji. Dekoracja rzeźbiarska elewacji — fryzy, płyty reliefowe i detale geometryczne — stanowi jedno z najbogatszych świadectw wtórnego użycia materiału w Bizancjum ateńskim.
Wnętrze zachowało surowy charakter: kamienne filary, sklepienia kolebkowe i kopułę, z oszczędną dekoracją malarską, częściowo rekonstruowaną. Ikona Matki Boskiej Gorgoepikoos („Szybko Wysłuchującej”) nadała świątyni rangę lokalnego miejsca kultu, szczególnie ważnego w okresie osmańskim. Mała Katedra pełniła funkcję głównej świątyni Aten w czasach tureckich, gdy większe budowle chrześcijańskie nie mogły powstawać.
Kościół Świętych Apostołów (Agioi Apostoloi) na południowo-zachodnim skraju Agory Ateńskiej jest jednym z najważniejszych zachowanych zabytków średniobizantyńskich Aten. Został wzniesiony pod koniec X w., na miejscu wcześniejszych budowli rzymskich, których elementy wtórnie wykorzystano w murach świątyni. Jest jednym z nielicznych obiektów na Agorze, który zachował autentyczną substancję murów. Świątynia reprezentuje typ krzyża wpisanego w kwadrat z centralną kopułą wspartą na czterech filarach. Charakterystyczne są ceramiczne zdobienia elewacji, pasy ceglane oraz dekoracyjne arkadki, typowe dla architektury tzw. szkoły konstantynopolitańskiej, obecnej także w Grecji środkowej w tym okresie.
Panagia Pantanassa to średniobizantyjski kościół z X–XI w., jedyny zachowany element dawnego klasztoru. Świątynia funkcjonowała pierwotnie jako katholikon zespołu monastycznego, zlikwidowanego w okresie osmańskim. Mury wzniesiono w technice cloisonné, z regularnym układem kamienia i cegły, a elewacje pozbawiono rozbudowanej dekoracji rzeźbiarskiej. Wnętrze było wielokrotnie przekształcane; zachowane malowidła mają charakter późnobizantyński i nowożytny oraz są fragmentaryczne.
Kapnikarea (kościół Panagia Kapnikarea) jest jednym z najważniejszych i najlepiej zachowanych kościołów średniobizantyjskich Aten, datowanym na XI wiek. Został wzniesiony na terenie dawnego miasta antycznego, prawdopodobnie na fundamentach budowli rzymskiej, co potwierdza obecność spoliów w murach oraz kolumn pochodzenia antycznego we wnętrzu. Lokalizacja przy dzisiejszej ulicy Ermou odpowiada przebiegowi jednej z głównych arterii starożytnych Aten. Świątynia ma złożony układ architektoniczny, charakterystyczny dla dojrzałego okresu bizantyjskiego w Attyce. Główna część to kościół krzyżowo-kopułowy, do którego od zachodu dobudowano narteks, a od południa niewielką kaplicę. Kopuła osadzona jest na bębnie z biforiami, typowymi dla ateńskich kościołów XI–XII w.
Wnętrze wspiera się na czterech antycznych kolumnach z kapitelami wtórnie wykorzystanymi, co nadaje przestrzeni wyraźnie wertykalny charakter. Zachowany program malarski pochodzi w znacznej mierze z XX wieku i został wykonany przez Fotisa Kontoglou, jednego z najważniejszych twórców nowogreckiej odnowy ikonograficznej, nawiązującej do kanonu bizantyjskiego. Starsze fragmenty dekoracji zachowały się jedynie szczątkowo. W XIX w., podczas przebudowy miasta po ogłoszeniu niepodległości, rozważano rozbiórkę kościoła w celu poszerzenia arterii handlowej. Ostatecznie świątynia została ocalona dzięki interwencji Kościoła i środowisk naukowych.
Agios Dimitrios Loumbardiaris jest niewielkim kościołem bizantyjskim z XI w., położonym na zboczach Wzgórza Muz, poza zwartą zabudową Aten. Przydomek Loumbardiaris („od armat”) wiąże się z wydarzeniami z 1656 r., utrwalonymi w miejscowej tradycji. W dniu św. Dymitra osmańskie władze miały zgromadzić w pobliżu świątyni proch i działa, planując ostrzał kościoła i masakrę zgromadzonych tam chrześcijan. W nocy rozpętała się jednak gwałtowna burza; uderzenie pioruna w składowaną amunicję doprowadziło do eksplozji, która zniszczyła artylerię i udaremniła planowany atak. Wydarzenie to zostało zinterpretowane jako cudowne ocalenie świątyni i utrwaliło jej niezwykły przydomek.
Kościół św. Jana Teologa (Agios Ioannis Theologos), położony w Pláce, należy do grupy średniobizantyjskich świątyń Aten i datowany jest na XI–XII w. Reprezentuje typ czterokolumnowego kościoła krzyżowo-kopułowego, charakterystyczny dla tzw. „szkoły ateńskiej”. Mury wzniesiono w technice cloisonné, z regularnym rytmem kamiennych ciosów obramowanych cegłą. Skromna elewacja zewnętrzna kontrastuje z wyrafinowaną artykulacją bryły, podporządkowaną proporcjom kopuły i ramion krzyża. Świątynia funkcjonowała nieprzerwanie w okresie bizantyjskim i osmańskim, zachowując w dużym stopniu oryginalną substancję architektoniczną.
Mniej szczęścia miał kościół św. Katarzyny (Agia Aikaterini), pierwotnie dedykowany św. Teodorowi. Bryła pochodzi z XI w., jednak obecny kształt jest efektem wielofazowej rozbudowy, obejmującej późny okres bizantyjski i czasy osmańskie. Świątynia łączy elementy krzyżowo-kopułowe z rozbudowanym narteksem i obejściami. Dodatki zatarły bizantyjski charakter kościoła, a stare freski przemalowano pod koniec XIX w.
Kościół Przemienienia Pańskiego (Agia Metamorfosi tou Sotiros) należy do grupy ateńskich świątyń o średniobizantyjskim rodowodzie, których dzisiejsza forma również jest efektem XIX-wiecznych przekształceń po zniszczeniach greckiej wojny o niepodległość (1821-1830). Oryginalna budowla powstała najpewniej w XI–XII w., natomiast obecna, symetryczna bryła z dwiema dzwonnicami i uproszczoną elewacją odpowiada estetyce neobizantyjskiej epoki odbudowy nowożytnego państwa greckiego. Z pierwotnej budowli zachowały się jedynie trzy absydy i sklepienia ponad nimi.
Kościół Świętej Trójcy (Agia Triada) był największym średniowiecznym budynkiem w Atenach. Został wzniesiony w XI w. jako część klasztoru benedyktyńskiego, na ruinach wcześniejszej świątyni i rzymskiej łaźni. W 1701 r. trzęsienie ziemi zniszczyło klasztor, który został rozebrany. Ruiny świątyni w połowie XIX w. kupił car Mikołaj I i kazał przebudować na potrzeby rosyjskiej diaspory. Przechowywane wewnątrz ikony zostały przywiezione z Rosji przez osoby uciekające przed rewolucją w 1917 r.
Katedra św. Dionizego Areopagity jest najważniejszą świątynią rzymskokatolicką w Atenach i siedzibą arcybiskupa. Wzniesiono ją w latach 1853–1865 według projektu Leo von Klenzego, architekta związanego z monachijskim dworem Wittelsbachów. W 1943 r. katedra została poważnie uszkodzona podczas bombardowania Aten przez niemieckie Luftwaffe. Odbudowę przeprowadzono po wojnie, zachowując pierwotny układ i charakter architektoniczny.
Ateny należą do najsilniej obciążonych ruchem turystycznym metropolii Europy Południowej. Skala odwiedzin koncentruje się w wąskim pasie śródmieścia, gdzie codzienny rytm miasta nakłada się na intensywny przepływ mieszkańców i przyjezdnych. Przestrzenie historyczne pełnią jednocześnie funkcję ciągów komunikacyjnych, handlowych i rekreacyjnych, co powoduje stałe napięcie między codziennym funkcjonowaniem miasta a turystyką masową.
Ruch pieszy dominuje nad kołowym, a kluczowe osie — Ermou, Mitropoleos, Adrianou — funkcjonują jak miejskie korytarze tranzytowe, łączące strefy historyczne z obszarami handlowymi i komunikacyjnymi. To przestrzeń, w której obok antycznych ruin występują XIX-wieczne gmachy państwowe, powojenna zabudowa mieszkaniowa oraz nowoczesna infrastruktura XXI w., tworząc gęstą, wielowarstwową tkankę miasta.
Szczególny charakter ma jednak Anafiotika – niewielka enklawa u północnych stoków Akropolu, wciśnięta w sam środek Aten. Powstała w latach 1834–1840 jako osiedle murarzy i kamieniarzy sprowadzonych do nowej stolicy przez króla Ottona I, głównie z wyspy Anafi na Cykladach. Pracowali oni przy realizacji królewskich inwestycji w młodym Królestwie Grecji, a domy wznosili nieformalnie, często nocą i bez zezwoleń, wykorzystując techniki i formy znane z rodzinnej wyspy.
Przez dekady Anafiotika zachowała półwiejski, niemal zamknięty charakter. Dopiero w drugiej połowie XX w. część zabudowy została wyburzona w ramach państwowych działań mających „oczyścić” wizualnie stoki Akropolu. To nadało dzielnicy dzisiejszy fragmentaryczny kształt i wzmocniło jej charakter reliktu. Współcześnie Anafiotika funkcjonuje także jako przestrzeń turystyczna, jednak jej zasadnicza tożsamość pozostaje niezmienna: nostalgiczne miasteczko w ramach metropolii, materialny ślad migracji zarobkowej i spontanicznego budowania nowoczesnej Grecji.
Istotną rolę pełnią miejskie place. Plac Monastiraki jest jednym z najstarszych miejsc, w którym nakładają się na siebie niemal wszystkie epoki miasta. Jego nazwa pochodzi od niewielkiego klasztoru Panagia Pantanassa, zachowanego do dziś na wschodniej pierzei placu; już w czasach osmańskich okolica pełniła funkcję handlową i targową, związaną z ruchem przybyszów i tranzytem towarów. Plac leży na styku starożytnej agory, rzymskiego forum i nowożytnego śródmieścia – nowoczesna infrastruktura dosłownie przecina warstwy archeologiczne, czyniąc historię elementem codziennego krajobrazu. Plac funkcjonuje jako węzeł miejski: punkt przesiadkowy, miejsce spotkań, brama prowadząca na Plakę, do Anafiotiki i w stronę Akropolu.
Wytyczony w latach 30. XIX w. w ramach pierwszego nowożytnego planu urbanistycznego miasta plac Omonia (znaczy „zgodę” lub „pojednanie”) miał pełnić funkcję centralnego węzła administracyjnego i komunikacyjnego młodego państwa greckiego. Wokół niego pojawiły się tu hotele, kina, kawiarnie i pierwsze wysokościowce, a plac funkcjonował jako centrum nocnego i towarzyskiego życia miasta. Kolejne przebudowy — szczególnie te z lat 60. i 70. — zerwały jednak z czytelną kompozycją przestrzenną, podporządkowując plac ruchowi samochodowemu i infrastrukturze technicznej. Od końca XX w. Omonia odzwierciedlała strukturalne kryzysy metropolii: suburbanizację, odpływ klasy średniej, migracje i degradację śródmieścia. Ostatnia przebudowa z 2020 r. przywróciła centralną fontannę i geometryczną czytelność placu, ale nadal pełni on przede wszystkim funkcję komunikacyjną.
Ukształtowany pod koniec XIX w. Plac Kotzia (pierwotna nazwa – Plac Ludwika – nawiązywała do ojca króla Ottona I, pierwszego monarchy nowożytnej Grecji) zyskał znaczenie wraz z wzniesieniem miejskiego Ratusza oraz banku narodowego. Zabudowę placu tworzą przede wszystkim gmachy neoklasyczne i eklektyczne z przełomu XIX i XX w., powiązane z okresem intensywnej modernizacji stolicy. Kotzia pełnił również funkcję placu reprezentacyjnego i pamięci — to tutaj organizowano uroczystości państwowe, zgromadzenia i manifestacje, a współcześnie także wydarzenia kulturalne oraz sezonowe instalacje miejskie.
Plac Syntagma powstał w XIX wieku jako reprezentacyjne przedpole Pałacu Królewskiego, wzniesionego dla Ottona I po ustanowieniu Aten stolicą nowożytnej Grecji. Nazwa placu („konstytucja”) upamiętnia wydarzenia z 3 września 1843 r., gdy wojsko i mieszkańcy Aten wymusili na królu nadanie pierwszej konstytucji państwa greckiego.
Usytuowany przy placu gmach parlamentu greckiego pierwotnie nie był budowany jako siedziba władzy ustawodawczej. Wzniesiono go w latach 1836–1843 jako Pałac Królewski dla Ottona I Wittelsbacha, pierwszego monarchy nowożytnej Grecji. Projekt autorstwa Friedricha von Gärtnera utrzymano w surowym klasycyzmie, świadomie unikając nadmiaru dekoracji – budowla miała symbolizować stabilność i ciągłość państwa. Po obaleniu monarchii i długim okresie funkcji przejściowych (m.in. jako rezydencja królewska i siedziba administracji), w 1935 r. gmach został ostatecznie zaadaptowany na potrzeby parlamentu (jednoizbowa izba licząca 300 parlamentarzystów).
U podnóża fasady znajduje się Grób Nieznanego Żołnierza (odsłonięty w 1932 r.), upamiętniający poległych Greków bezimiennie we wszystkich wojnach nowożytnego państwa. Centralna płaskorzeźba przedstawia martwego hoplitę stylizowanego na wojownika klasycznego, a na murach po obu stronach wykuto nazwy bitew – od wojen bałkańskich, przez I i II wojnę światową, po konflikty XX wieku. Stałą wartę przy grobie pełni Gwardia Prezydencka (Evzones), której ceremonialna zmiana warty jest elementem rytuału państwowego. Strój evzonów – fustanella, tsarouchia oraz czerwone nakrycie głowy typu farió – odwołuje się do tradycji walk o niepodległość z XIX w., ceremoniał opiera się na ściśle określonym protokole wojskowym.
Muzeum Wojny w Atenach (Polemoú Mouseío) otwarto w 1975 r., w okresie redefinicji greckiej tożsamości po upadku junty wojskowej. Instytucja obejmuje całość historii militarnej Grecji — od epoki mykeńskiej i wojen perskich, przez okres hellenistyczny i Bizancjum, walki z Imperium Osmańskim, aż po konflikty XX wieku i udział Grecji w strukturach NATO. Szczególne miejsce zajmują wojna o niepodległość (1821–1830), wojny bałkańskie oraz kampania grecka w czasie II wojny światowej — w tym okupacja niemiecka i włoska oraz grecki ruch oporu.
Kilkaset metrów dalej narracja Aten przechodzi z historii militarnej w historię obrazu i idei. Narodowa Galeria Sztuki, gruntownie rozbudowana i ponownie otwarta w 2021 r., pełni rolę centralnej instytucji państwowej prezentującej nowożytną historię sztuki greckiej w kontekście europejskim. Trzon zbiorów obejmuje malarstwo od XVI do XX w., ze szczególnym naciskiem na XIX wiek: okres budowania nowoczesnej tożsamości narodowej po wojnie o niepodległość.
Obecność El Greco w zbiorach galerii ma znaczenie symboliczne: to powrót artysty urodzonego na Krecie (w weneckiej Kandii) do greckiego kontekstu kulturowego. Pokazywane dzieło pochodzi z jego dojrzałego okresu i reprezentuje charakterystyczny styl wypracowany już po osiedleniu się w Toledo, gdzie od 1577 r. stworzył swój najbardziej rozpoznawalny język malarski. Wydłużone, dynamiczne sylwetki, napięcie między materią a duchowością oraz chłodna, niemal metafizyczna kolorystyka są efektem syntezy trzech tradycji: postbizantyjskiej szkoły kreteńskiej, weneckiego koloryzmu oraz rzymskiego manieryzmu. Toledo dało El Grecowi stabilne zaplecze mecenatu, którego nie znalazł ani w Rzymie, ani na dworze Filipa II w Eskurialu.
W zbiorach jest także obraz Cecco del Caravaggio (Francesco Boneri), jednego z najbliższych uczniów i naśladowców Caravaggia. Dzieło, datowane na ok. 1620–1625, ukazuje młodego muzyka w pracowni lutniczej i bywa interpretowane jako alegoria pięciu zmysłów — motyw popularny w sztuce baroku. Silny kontrast światła i cienia (chiaroscuro), naturalizm modelunku oraz niemal teatralne skupienie postaci zdradzają bezpośrednie oddziaływanie Caravaggia. Obraz trafił do Grecji jako część kolekcji Aleksandrosa Soutzosa, która stała się jednym z fundamentów Galerii Narodowej i świadectwem XIX-wiecznych aspiracji Greków do włączenia się w główny nurt europejskiej historii sztuki.
Muzeum Greckiej Sztuki Ludowej, koncentrujące się na kulturze materialnej Grecji osmańskiej i wczesnonowożytnej – ceramice, strojach, rzemiośle – mieści się w dawnym Meczecie Tzistarakisa. Po odzyskaniu niepodległości obiekt z połowy XVIII w. szybko utracił funkcję sakralną. Służył m.in. jako magazyn, więzienie i koszary, a po zniszczeniach bombardowań w 1944 r. (walki brytyjsko-greckie w Atenach) został gruntownie odrestaurowany i zaadaptowany do celów muzealnych.
Zappeion wzniesiono w latach 1874–1888 jako reprezentacyjną halę wystawową młodego państwa greckiego. Projekt przygotował duński architekt Theophil Hansen — ten sam, który współtworzył klasycystyczną „trylogię ateńską” (poniżej). Monumentalny portyk z kolumnadą nawiązuje wprost do architektury antycznej, zaś budynek pełnił funkcje ekspozycyjne, ceremonialne i państwowe. Zappeion odegrał kluczową rolę podczas pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich w 1896 r., służąc jako centrum organizacyjne i przestrzeń spotkań. W XX w. był areną wydarzeń politycznych i dyplomatycznych — w 1979 r. podpisano akt przystąpienia Grecji do Wspólnot Europejskich.
Pierwszym elementem wspomnianej trylogii ateńskiej jest Biblioteka Narodowa Grecji. Została wzniesiona w drugiej połowie XIX w. jako kluczowa instytucja państwowa nowożytnego królestwa, mająca porządkować i zabezpieczać piśmiennicze dziedzictwo Greków po okresie osmańskim – gromadzono rękopisy bizantyjskie, druki wczesnonowożytne, dokumenty państwowe i wydawnictwa nowogreckie. Budynek utrzymano w surowym klasycyzmie inspirowanym antykiem jońskim. Monumentalne, symetryczne podwójne schody prowadzące do portyku stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów architektonicznych Aten XIX w. i świadomie nawiązywały do idei „świątyni wiedzy”.
Uniwersytet Ateński powstał w 1837 r. jako pierwsza uczelnia wyższa nowożytnej Grecji i jeden z kluczowych projektów państwotwórczych młodego królestwa. Początkowo nosił nazwę Uniwersytetu Ottona i miał kształcić elity administracyjne, prawnicze i intelektualne kraju, który dopiero wychodził z epoki osmańskiej. W XIX i XX w. uczelnia odegrała istotną rolę w życiu publicznym – była areną ruchów studenckich, protestów politycznych i debat ideowych, szczególnie w okresach kryzysów ustrojowych. Najważniejszym elementem fasady jest ciąg malowideł ściennych autorstwa Karla Rahl’a, przedstawiających alegorie nauk, sztuk i cnót obywatelskich.
Ostatnim elementem tryptyku ateńskiego jest Akademia Ateńska, wzniesiona w latach 1859–1885 jako instytucjonalne i wizualne nawiązanie do starożytnej tradycji filozoficznej, przede wszystkim do Akademii Platona. W odróżnieniu od Biblioteki (magazynu wiedzy) i Uniwersytetu (miejsca jej przekazywania), Akademia miała uosabiać refleksję, autorytet i ciągłość intelektualną. Przed fasadą stoją wykonane przez Leonidasa Drosisa kolumny z posągami Ateny i Apollina — personifikacji rozumu, sztuki i harmonii — a na schodach zasiadają Platon i Sokrates, wpisując nowożytną Grecję w antyczną genealogię myśli.
Ateny to także tereny zielone, które odgrywają w mieście rolę znacznie większą, niż mogłoby się wydawać w gęstej, zwartej zabudowie śródmiejskiej. Ogrody Narodowe, założone w latach 40. XIX w. jako królewski ogród pałacowy królowej Amalii, stanowią planowy element nowoczesnych Aten epoki Ottona I. Powstały na terenie dawnych pól i ogrodów osmańskich, a ich układ podporządkowano idei miejskiego „azylu klimatycznego”: gęsta roślinność, kręte alejki, cień i woda miały łagodzić upał i kurz rozwijającej się metropolii. Sprowadzono tu rośliny z całego basenu Morza Śródziemnego oraz z kolonii europejskich, tworząc botaniczną mozaikę obcą naturalnemu krajobrazowi Attyki.
Zielonym akcentem są także wzgórza, w tym Wzgórze Muz (Filopapposa). Nazwa nawiązuje do antycznej tradycji wiązania tego miejsca z kultem Muz, natomiast współczesne miano pochodzi od rzymskiego monumentu wzniesionego ku czci Gajusza Juliusza Antiocha Epifanesa Filopapposa (II w. n.e.). Wzgórze zachowało półnaturalny charakter, z siecią ścieżek pieszych i widokami na Akropol, Pireus i Zatokę Sarońską.
Sąsiednie Wzgórze Nimf ma wyraźniej zaznaczony profil naukowy i historyczny. W starożytności łączone z kultem nimf, w XIX w. zostało wybrane na lokalizację Narodowego Obserwatorium Ateńskiego, pierwszej nowoczesnej instytucji naukowej niepodległej Grecji (1842 r.). Miejsce to łączy funkcję zielonego zaplecza miasta z tradycją badań astronomicznych i kartograficznych, ważnych dla formowania nowoczesnych Aten.
Wzgórze Likawitos jest z kolei najwyższym naturalnym wzniesieniem w centrum miasta (277 m) i jednym z kluczowych punktów orientacyjnych. Podejście prowadzi systemem utwardzonych ścieżek i kamiennych stopni poprowadzonych po stromym, wapiennym zboczu. Trasa wykorzystuje naturalną rzeźbę terenu, wynikającą z budowy geologicznej wzgórza (wapienie i dolomity Attyki). Roślinność ma charakter śródziemnomorski: dominują sosny, cyprysy i niska makia, w dużej części wprowadzona w XIX i XX w. w ramach planowego zalesiania wzgórza. Likawitos od początku istnienia nowożytnych Aten pełni funkcję rekreacyjną i widokową.
Widok z Likawitosu domyka trasę syntetycznym obrazem Aten jako organizmu historycznego i przestrzennego. Układ miasta ujawnia się jako gęsta, niemal jednolita tkanka niskiej zabudowy, przecięta osiami komunikacyjnymi i ograniczona pasmem Hymetu na wschodzie i masywem Egaleo na zachodzie. Łączy starożytne zabytki, osmańską zabudowę, XIX-wieczne instytucje państwowe i współczesną metropolię – obszar metropolitalny Aten–Pireusu (Attyka) liczy ok. 3,7–3,8 mln mieszkańców.