Akropol stanowi dominujący masyw wapienny w centrum współczesnych Aten, wyraźnie wyodrębniony topograficznie od otaczającej gęstej zabudowy miejskiej. Naturalnie spłaszczony szczyt wzgórza, dodatkowo modelowany w starożytności, stał się miejscem koncentracji najważniejszych sanktuariów Aten klasycznych. Wysokość ok. 156 oraz strome zbocza tłumaczą zarówno funkcję obronną Akropolu w najstarszych fazach osadnictwa, jak i jego późniejszą rolę sakralnego centrum polis, widocznego z niemal całej kotliny ateńskiej.

Dolne partie Akropolu tworzyły funkcjonalnie zróżnicowaną strefę pomiędzy miastem a właściwym sanktuarium, użytkowaną intensywnie od okresu archaicznego (VI w. p.n.e.) po czasy rzymskie. Na zboczach, przede wszystkim południowych, lokalizowano obiekty przeznaczone dla publicznych zgromadzeń religijnych i widowisk. Historyczną podróż rozpoczynamy od dolnych partii wzgórza, idąc dokładnie tą samą drogą, którą przez stulecia podążały procesje i uczestnicy świąt. W praktyce oznacza to wejście od strony południowej (South Slope), gdzie kolejno odsłaniają się najstarsze i najbardziej zabudowania (ruiny) Akropolu.

Od wczesnego okresu archaicznego południowe zbocze było strefą kultu Dionizosa, bóstwa związanego z winem, ekstazą i przemianą. Teatr Dionizosa rozwijał się etapami. Początkowo miał formę prostej, drewnianej konstrukcji (VI–V w. p.n.e.), dostosowanej do okresowych świąt i przedstawień (zwłaszcza Wielkich Dionizjów). Sanktuarium zostało zniszczone w czasie perskiej inwazji, ale  ok. 420 r. p.n.e. wniesiono nową świątynię, która uzyskała monumentalną kamienną formę – budynek sceniczny oraz kamienną widownię zdolną pomieścić 17 tysięcy widzów. Tu ukształtowały się podstawowe formy tragedii i komedii ateńskiej, sztuki wystawiali m.in. Ajschylos, Sofokles, Euripides i Arystofanes. Obiekt jest uważany za miejsce narodzin współczesnego teatru.

Asklepiejon powstał po 429 r p.n.e. , gdy opisana przez Tukidydesa plaga zdziesiątkowała populację Aten, w okresie intensywnego rozwoju kultu boga medycyny. Sanktuarium pełniło jednocześnie funkcję szpitala, miało charakter uzdrowiskowy i funkcjonowało jako miejsce terapii opartej na rytuale, śnie inkubacyjnym i opiece kapłanów-lekarzy. Lokalizacja u podnóża Akropolu zapewniała bliskość miasta, dostęp do wody oraz względnie spokojne warunki sprzyjające leczeniu. W obrębie sanktuarium funkcjonowały budowle mieszkalne, pomieszczenia rytualne i zaplecze sanitarne, tworzące zorganizowany kompleks terapeutyczny funkcjonujący także w okresie hellenistycznym i rzymskim. W bezpośrednim sąsiedztwie widoczne są masywne mury Akropolu, podkreślające kontrast pomiędzy strefą użytkową zbocza a niedostępnym, ufortyfikowanym szczytem.

Stoa Eumenesa została wzniesiona w II w. p.n.e., z fundacji Eumenesa II, króla Pergamonu, jako przykład hellenistycznego mecenatu architektonicznego w Atenach. Długi, zadaszony portyk łączył przestrzeń teatru z dalszą częścią zbocza, pełniąc funkcję ciągu komunikacyjnego i miejsca schronienia dla widzów przed słońcem i deszczem (ok. 160 m długości, dwupoziomowa fasada w formie kolumnady). Obiekt pozostawał w użyciu także w czasach rzymskich, stanowiąc element infrastruktury obsługującej życie publiczne południowego zbocza. Portyk został zniszczony prawdopodobnie w połowie III w. przez Herulów, zachował się jedynie mur z rzędem przypór w postaci łuków, zytelny dziś jako linearna struktura wzdłuż zbocza.

Odeon Heroda Attyka został wzniesiony ok. 161 r. n.e. z fundacji Heroda Attyka, jednego z najbogatszych obywateli Aten w okresie rzymskim, jako zadaszona budowla widowiskowa przeznaczona głównie do koncertów i recytacji. Budowa odeonu była prywatnym aktem fundacyjnym, upamiętniającym zmarłą żonę Heroda Attyka, Regillę. Obiekt powstał u podnóża południowego zbocza Akropolu, w bezpośrednim sąsiedztwie starszych założeń teatralnych. Widownia (cavea), wykuta częściowo w skale, mogła pomieścić ok. 5 tysięcy widzów. Charakterystycznym elementem była monumentalna, trzykondygnacyjna ściana sceniczna oraz drewniany dach z drewna cedrowego, który odróżniał odeon od klasycznych teatrów greckich i poprawiał akustykę. Konstrukcja i skala budowli odzwierciedlają rzymski model mecenatu.

Odeon został zniszczony w 267 r. n.e. podczas najazdu Herulów, po czym nie został odbudowany w pierwotnej formie. Przez wieki pozostawał ruiną, aż do gruntownej rekonstrukcji w latach 1950–1961, przeprowadzonej z wykorzystaniem marmuru pentelickiego. Obecnie pełni funkcję czynnego teatru, wykorzystywanego m.in. podczas Athens & Epidaurus Festival, zachowując ciągłość użytkowania miejsca jako przestrzeni widowiskowej mimo zmiany epok i kontekstu kulturowego.

Kończy się strefa zboczy Akropolu, a zaczyna obszar właściwego sanktuarium, wyraźnie oddzielony zarówno topograficznie, jak i funkcjonalnie. Zbocza pełniły funkcje użytkowe, widowiskowe i terapeutyczne, natomiast szczyt był zarezerwowany dla najważniejszych sanktuariów polis. Wejście na szczyt Akropolu było w starożytności ściśle kontrolowane. Prowadziła tam jedna zasadnicza droga procesyjna – Hiera Odos (Święta Droga), biegnąca od strony zachodniej i południowo-zachodniej. Trasa ta obsługiwała zarówno codzienny ruch kultowy, jak i procesje panateńskie, które kończyły się na plateau Akropolu. Podczas Wielkich Panatenajów procesja wprowadzała na Akropol nowy peplos (rytualna szata) ofiarowany Atenie Polias, co stanowiło kulminacyjny moment święta.

Brama Beulégo (nazwa pochodzi od nazwiska francuskiego archeologa, który odkrył jej pozostałości w XIX w.) powstała w III w. n.e., w okresie późnorzymskim, jako element wzmocnienia obrony Akropolu po najazdach barbarzyńskich. Została wzniesiona z użyciem wtórnie wykorzystanych bloków pochodzących z wcześniejszych budowli klasycznych, co było typowe dla architektury obronnej późnego antyku. Budowla stanowiła zewnętrzną bramę forteczną, poprzedzającą monumentalne Propyleje, i przez stulecia wyznaczała faktyczny punkt wejścia na Akropol. Jej obecność dobrze ilustruje zmianę roli Akropolu: od otwartego sanktuarium okresu klasycznego do zamkniętej cytadeli o znaczeniu militarnym. Zmiana ta była trwała i zdeterminowała sposób użytkowania Akropolu aż do czasów nowożytnych.

Propyleje (Propylaea) wzniesiono w latach 437–432 p.n.e. według projektu Mnesikles, jako monumentalne wejście na Akropol. Kompleks składał się z centralnej bramy z kolumnadą dorycką oraz skrzydeł bocznych, dostosowanych do trudnej topografii zachodniego podejścia. Budowla łączyła funkcję reprezentacyjną z kontrolą ruchu. Dziś białe, w przeszłości było pomalowane na niebiesko i ozdobione złotymi gwiazdami. Polichromia Propylejów wpisywała się w ogólny, barwny charakter architektury Akropolu w V w. p.n.e., dziś całkowicie zatarty. Bezpośrednio przed Propylejami znajdowała się monumentalna baza pomnika Marka Agrypy, wzniesiona w I w. p.n.e. jako wyraz rzymskiego mecenatu i lojalności Aten wobec Rzymu. Sam posąg nie zachował się, ale masywny cokół do dziś dominuje w przestrzeni wejścia, świadcząc o symbolicznym związku klasycznego Akropolu z realiami epoki rzymskiej.

Po przekroczeniu bramy wchodzono bezpośrednio na plateau Akropolu, co czyniło Propyleje architektoniczną granicą między miastem a najwyższą strefą sacrum. Zastosowanie różnych porządków architektonicznych (dorycki na zewnątrz, joński wewnątrz) oraz zróżnicowanie wysokości skrzydeł pokazuje ambicję stworzenia reprezentacyjnej budowli. Propyleje nigdy nie zostały ukończone w pierwotnie planowanej formie — prace przerwano wraz z wybuchem wojny peloponeskiej. Miały dwa skrzydła – w lewym znajdowała się sala, w której mogli odpoczywać pielgrzymi. Salę nazwano pinakoteką (Pinocotheke), gdyż jej ściany były ozdobione obrazami starożytnych malarzy. Prawe, mniejsze skrzydło budowli pełniło funkcję dekoracyjnego portyku. W IX w. w Propylejach urządzono siedzibę biskupa Aten. W XIII w. przekształcono je w ufortyfikowaną rezydencję, w której później stacjonował turecki garnizon.

Świątynię Ateny Nike wzniesiono ok. 427–424 p.n.e., według projektu Kallikratesa, na bastionie flankującym zachodnie wejście na Akropol. Była poświęcona Atenie Nike – bogini zwycięstwa, co miało jednoznaczny wymiar propagandowy w realiach wojny peloponeskiej. Budowa sanktuarium zbiegła się z okresem rywalizacji Aten ze Spartą, a kult Nike podkreślał aspiracje polis do utrzymania hegemonii mimo narastających trudności wojennych. Niewielka, jońska świątynia pełniła funkcję symboliczną i kultową, a jej usytuowanie pozwalało kontrolować podejście na Akropol i eksponować ideę triumfu polis. We wnętrzu znajdował się niegdyś posąg Nike Bezskrzydłej (Nike Apteros). Zgodnie z legendą, aby zatrzymać bóstwo u siebie, Ateńczycy pozbawili ją skrzydeł. Na pierwszym planie znajdowało się Sanktuarium Artemidy Brauronia, związane z kultem Artemidy jako opiekunki kobiet i dzieci. Kompleks ten nie zachował się w formie nadziemnej; znany jest głównie z reliktów fundamentów i źródeł pisanych. Jego obecność na Akropolu miała charakter funkcjonalny i rytualny, związany m.in. z ofiarami składanymi przez kobiety przed i po porodzie.

Atena Promachos (Athena Promachos) była kolosalnym posągiem Ateny wykonanym z brązu przez Fidiasza w V w. p.n.e., ustawionym na otwartym obszarze Akropolu, na osi wejścia przez Propyleje. Posąg powstał najprawdopodobniej po zwycięstwach nad Persami, przedstawiał boginię jako wojowniczkę i obrończynię polis; według źródeł starożytnych jego włócznia (której połyskujący w słońcu grot był podobno widoczny nawet z okrętów zbliżających się do portu w Pireusie) i hełm były widoczne z morza, co nadawało mu silny wymiar symboliczny i orientacyjny. Posąg nie zachował się — został najprawdopodobniej wywieziony do Konstantynopola w okresie późnego antyku, gdzie uległ zniszczeniu (w 1203 r. zabobonny tłum uznał, że to bogini sprowadziła wojska krzyżowców pod mury miasta). Do dziś na Akropolu czytelna pozostaje lokalizacja podstawy, wyznaczająca pierwotne centrum ideowe Akropolu w okresie klasycznym. Atena Promachos pełniła funkcję dominanty wizualnej i ideologicznej, podkreślając militarny i opiekuńczy charakter bogini wobec Aten.

Erechtejon (Erechtheion) wywodzi swoją nazwę od mitycznego króla Aten Erechteusza, który według tradycji zginął w tym miejscu rażony gromem Zeusa. Świątynię wzniesiono w latach 421–406 p.n.e., w czasie wojny peloponeskiej, jako ostatnią z wielkich budowli klasycznego Akropolu. Budynek ma nieregularny rzut i został posadowiony na kilku poziomach, obejmując kilka starszych sanktuariów istniejących wcześniej w tym miejscu. W Erechtejonie koncentrowały się kulty Ateny Polias oraz Posejdona–Erechteusa, a budowla pełniła rolę sakralnego archiwum mitu fundacyjnego Aten, przechowując materialne ślady najstarszych tradycji religijnych polis. Znajdowały się tu m.in. święta oliwka Ateny, szczelina w skale interpretowana jako ślad trójzębu Posejdona oraz najstarszy drewniany posąg bogini.

Południowy portyk Erechtejonu, znany jako Ganek Kariatyd, zastępuje klasyczne kolumny sześcioma wykonanymi z marmuru pentelickiego postaciami kobiecymi (korami) pełniącymi funkcję nośną. Przeznaczenie portyku nie zostało jednoznacznie ustalone – najczęściej wiąże się go z przestrzenią o charakterze grobowym lub heroicznym, łączoną z kultem Erechteusza lub Kekropsa. Oryginalne rzeźby przeniesiono w czasach nowożytnych do Muzeum Akropolu (jedna znajduje się w British Museum); na miejscu ustawiono kopie. Ganek zamykał jedną z najważniejszych części sanktuarium, związaną z najstarszymi tradycjami religijnymi Aten, co dodatkowo wzmacniało symboliczne znaczenie kobiecych figur jako strażniczek ciągłości kultu. Erechtejon pełnił funkcję greckiej świątyni do VI w., potem przekształcono go w świątynię chrześcijańską, a w XV stuleciu Turcy przeznaczyli go na harem.

Partenon wzniesiono w latach 447–432 p.n.e. jako główną świątynię Akropolu, poświęconą Atenie Partenos, opiekunce miasta. Budowla powstała z inicjatywy Peryklesa, według projektów architektów Iktinosa i Kallikratesa, a nad programem rzeźbiarskim czuwał Fidiasz. Trójkątne tympanony wieńczące fasady wypełniały rzeźby przedstawiające bogów i herosów. Świątynia pełniła funkcję religijną i reprezentacyjną, będąc materialnym wyrazem potęgi Aten w okresie ich hegemonii w świecie greckim. Drewniany dach sanktuarium pokrywały marmurowe dachówki.

Partenon jest świątynią dorycką peripteralną, wzniesioną z marmuru pentelickiego, z kolumnadą 8 × 17 kolumn (w odróżnieniu od klasycznego schematu doryckiego 6 x 13). Architekci zastosowali korekty optyczne, w tym entasis kolumn i wygięcie stylobatu, precyzyjnie kontrolując odbiór bryły. Program rzeźbiarski obejmował metopy, fryz joński i tympanony, ukazujące sceny mitologiczne oraz procesję panateńską, centralny rytuał religijny Aten. W celli znajdował się monumentalny posąg Ateny Partenos (ok. 11 m – sięgał niemal sklepienia), wykonany przez Fidiasza z drewna, a następnie pokryty złotem i kością słoniową (technika chryzelefantyny). Posąg pełnił funkcję kultową i ideologiczną, będąc jednym z najcenniejszych obiektów świata greckiego.

W kolejnych stuleciach Partenon pełnił funkcję świątyni pogańskiej, następnie kościoła chrześcijańskiego, a w okresie osmańskim meczetu. W 1687 r., podczas oblężenia Aten przez Wenecjan, eksplozja prochu składowanego wewnątrz budowli spowodowała najpoważniejsze zniszczenia struktury. Artyleryjski ostrzał doprowadził do zawalenia centralnej części celli i znacznej części kolumnady. Dzisiejszy stan Partenonu jest rezultatem tego wydarzenia oraz kradzieży znacznej części dekoracji rzeźbiarskiej przez Brytyjczyków na początku XIX w. Tzw. marmury Elgina zostały wywiezione do Londynu i do dziś są przechowywane w British Museum, mimo wieloletnich starań Grecji o ich zwrot. W XIX w. rozpoczęto systematyczne badania archeologiczne, po których podjęto decyzję o częściowej rekonstrukcji zabytku.

Świątynię Romy i Augusta wzniesiono na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. jako wyraz akceptacji rzymskiej dominacji oraz włączenia Aten w system kultu cesarskiego. Budowla miała formę niewielkiej, okrągłej świątyni jońskiej (monopteros) i była poświęcona personifikacji Rzymu oraz cesarzowi Augustowi. Jej lokalizacja, w bezpośrednim sąsiedztwie Partenonu, miała charakter polityczny i symboliczny, podkreślając nowy porządek w świecie greckim po utracie niezależności polis. Do dziś zachowały się jedynie fragmenty fundamentów i elementy architektoniczne.

Świątynia Zeusa Polieusa należała do najstarszych obiektów sakralnych Akropolu, związanych z kultem Zeusa jako opiekuna wspólnoty obywatelskiej Aten. Jej początki sięgają okresu archaicznego, a sama budowla miała skromny charakter i była podporządkowana rytuałom państwowym, w tym ofiarom o wyjątkowo archaicznej formie. Do naszych czasów nie zachowała się nadziemna struktura świątyni; widoczne są jedynie nieregularne partie skały i relikty fundamentów, wskazujące na pierwotną lokalizację sanktuarium.

Plateau Akropolu stanowi najstarsze (ślady osadnictwa datowane na XIII w. p.n.e.) i najważniejsze centrum sakralne Aten, użytkowane nieprzerwanie od epoki mykeńskiej. Początkowo pełniło funkcję ufortyfikowanej siedziby władzy, a od okresu archaicznego stopniowo przekształcało się w przestrzeń kultową, skupiającą najważniejsze bóstwa polis. Zniszczenia dokonane przez Persów w 480 r. p.n.e. stworzyły warunki do przebudowy realizowanej w ramach programu politycznego Aten po zwycięstwach nad Persją. W okresie hellenistycznym i rzymskim Akropol zachował status miejsca prestiżowego, potem przechodził kolejne fazy użytkowania: chrześcijańskiego, frankijskiego i osmańskiego, tracąc pierwotny charakter sakralny.

Muzeum Akropolu otwarto w 2009 r. jako nowoczesną przestrzeń ekspozycyjną – projekt Bernard Tschumiego we współpracy z Michaelisem Photiadisem. Budynek wzniesiono u podnóża wzgórza, bezpośrednio nad stanowiskiem archeologicznym, które pozostaje widoczne pod szklaną posadzką. Muzeum powstało w odpowiedzi na potrzebę zabezpieczenia i zaprezentowania zabytków Akropolu, a także jako element greckiej strategii odzyskania marmurów Partenonu.

Główna sala rzeźby archaicznej, zaaranżowana jako otwarta, osiowa galeria z wolnostojącymi rzeźbami ustawionymi na niskich postumentach. Eksponaty rozmieszczono tak, aby można je było oglądać ze wszystkich stron, co odpowiada ich pierwotnej funkcji kultowej na Akropolu. Dominują posągi typu kore i kouros z VI w. p.n.e., wykonane z marmuru, zachowane w różnym stopniu kompletności. Część rzeźb nosi czytelne ślady polichromii, co pozwala odtworzyć pierwotny, barwny charakter rzeźby archaicznej. Zachowane pigmenty potwierdzają, że rzeźba grecka epoki archaicznej była intensywnie kolorowana, wbrew późniejszemu wyobrażeniu o „białym” antyku.

Bloki reliefowe prezentowane w muzeum pochodzą z dekoracji architektonicznej świątyń Akropolu, w tym z Partenonu. Sceny procesyjne, mitologiczne i ofiarne dokumentują związek religii z życiem obywatelskim Aten, a ich obecność w muzeum podkreśla skalę strat wynikłych z grabieży XIX w., w szczególności wywiezienia dekoracji Partenonu przez Brytyjczyków, a także mniejszych transferów do innych kolekcji europejskich (British Museum, Luwr, muzea w Kopenhadze, Monachium, Wiedniu czy w Rzymie).

Oryginalne kariatydy z Erechtejonu zostały przeniesione do Muzeum Akropolu w celu ochrony przed degradacją. Decyzję podjęto pod koniec XX w. w związku z przyspieszoną erozją marmuru pentelickiego, spowodowaną zanieczyszczeniem powietrza w Atenach. Ekspozycja pozwala na bezpośrednią obserwację detalu rzeźbiarskiego, niewidocznego w warunkach zewnętrznych, oraz unaocznia różnicę między oryginałem a kopiami ustawionymi na Akropolu. Widoczny jest także brak jednej z rzeźb, ukradzionej przez Brytyjczyków.

Akropol ateński stanowi ciągłą, czytelną sekwencję przestrzeni sakralnej, kształtowanej od epoki archaicznej po czasy rzymskie. Każda budowla pełniła ściśle określoną funkcję religijną i symboliczną: Partenon jako centrum kultu Ateny Partenos i manifest potęgi polis, Erechtejon jako sanktuarium najstarszych mitów fundacyjnych, mniejsze świątynie i ołtarze jako miejsca wyspecjalizowanych rytuałów. Zniszczenia, przebudowy i zmiany funkcji w kolejnych epokach nie zatarły pierwotnej logiki miejsca.