Celestún leży na zachodnim wybrzeżu półwyspu Jukatan, przy granicy stanów Yucatán i Campeche, nad Zatoką Meksykańską, ok. 90 km od Méridy. Wielkie królestwo flamingów, laguna, mokradła, solniska i namorzyny na styku lądu i morza. W porównaniu z popularnymi plażami na wschodzie półwyspu to bardzo spokojny i niezatłoczony region.

Reserva de la Biosfera Ría Celestún została utworzona w 1979 r. jako jeden z pierwszych rezerwatów biosfery w Meksyku, w odpowiedzi na gwałtowny spadek populacji ptaków wodnych oraz degradację namorzynów spowodowaną nadmierną eksploatacją zasobów przybrzeżnych. Ochroną objęto cały układ hydrologiczny ría, strefy namorzynowe oraz zaplecze lądowe.

Ochrona rezerwatu nie zlikwidowała rybołówstwa, lecz je uregulowała, ograniczając presję połowową i uzależniając ją od kondycji ekosystemu. Połowy są uzależnione od sezonowych zmian zasolenia i napływu wód słodkich, co wymuszało dobrą znajomość lokalnych procesów hydrologicznych.

Równolegle funkcjonowało tradycyjne pozyskiwanie soli z naturalnych i półnaturalnych salin, znane na północnym Jukatanie jeszcze z czasów przedhiszpańskich. Sól była uzyskiwana poprzez kontrolowane odparowywanie wody morskiej i lagunowej, bez ingerencji w strukturę krajobrazu. Dziś działalność ta ma znaczenie marginalne gospodarczo, ale pozostaje ważnym elementem dziedzictwa kulturowego regionu.

Miasteczko ma charakter spokojnej, lokalnej społeczności rybackiej. Parador Turístico Celestún – przy głównej drodze prowadzącej do rezerwatu znajduje się kompleks obsługi turystów, gdzie startują rejsy łodziami w głąb mokradeł. Prowadzą lokalni je rybacy, co łączy ochronę przyrody z utrzymaniem społeczności, zamiast wypierać ją z obszaru chronionego.

Sercem rezerwatu i destynacją turystyczną jest Ría Celestún: długi, wąski układ lagunowo-estuariowy połączony z Zatoką Meksykańską. Charakterystyczne jest zjawisko gradientu zasolenia – od wód bardziej morskich przy ujściu po wody słonawe i miejscami niemal słodkie w głębi systemu. Inne rośliny i zwierzęta pojawiają się w strefie przybrzeżnej, inne w kanałach mangrowych, a jeszcze inne w płytkich rozlewiskach i solniskach.

Celestún jest jednym z najważniejszych miejsc występowania flaminga karaibskiego (Phoenicopterus ruber). Ptaki pojawiają się sezonowo, najliczniej od późnej jesieni do wczesnej wiosny, korzystając z płytkich, silnie zasolonych wód ría bogatych w drobne skorupiaki i glony. Obecność flamingów jest bezpośrednim wskaźnikiem jakości wód i stabilności całego systemu lagunowego.

Na terenie rezerwatu odnotowano ponad 300 gatunków ptaków, obejmujących gatunki osiadłe, migrujące oraz sezonowo lęgowe. Stałym elementem krajobrazu są pelikany brunatne, czaple białe i siwe, ibisy, kormorany oraz warzęchy, które wykorzystują ría jako miejsce żerowania. Dla wielu gatunków Celestún stanowi kluczowy przystanek na szlakach migracyjnych obu Ameryk.

W systemie kanałów i lagun występuje krokodyl Moreleta (Crocodylus moreletii). Pełni rolę drapieżnika szczytowego regulując populacje ryb i innych zwierząt wodnych. Jego obecność świadczy o zachowanej ciągłości troficznej – gatunek ten znika szybko tam, gdzie dochodzi do degradacji siedlisk lub nadmiernej presji człowieka. W przeszłości był silnie zagrożony wskutek polowań i utraty siedlisk; ochrona mokradeł, w tym rezerwatu Celestún, odegrała istotną rolę w odbudowie populacji na północnym Jukatanie.

W okolicach Celestún różowe i czerwone odcienie wody pojawiają się w płytkich, silnie parujących partiach laguny oraz na solniskach, gdzie zasolenie znacznie przekracza wartości typowe dla wód morskich. W takich warunkach rozwijają się organizmy halofilne – przede wszystkim mikroalgi oraz archeony – zdolne do życia w środowisku ekstremalnie słonym.

Kluczową rolę odgrywa tu mikroalga Dunaliella salina, która w odpowiedzi na stres osmotyczny produkuje duże ilości karotenoidów (głównie β-karotenu). Barwniki te chronią komórki przed intensywnym promieniowaniem słonecznym i wysokim zasoleniem, a jednocześnie zabarwiają wodę na różowo lub czerwonawo. W bardziej skoncentrowanych solankach kolor bywa pogłębiany przez halofilne archeony (tzw. halobakterie), zawierające czerwone pigmenty białkowe.

Zjawisko to zanika wraz ze spadkiem zasolenia, np. po intensywnych opadach lub zwiększonym dopływie wód słodkich. Różowa woda jest zatem widocznym wskaźnikiem lokalnych procesów hydrologicznych, zaś krajobraz Celestún zależy od bilansu parowania, dopływu wód i naturalnej dynamiki laguny.

Zwiedzanie Celestún odbywa się niemal wyłącznie łodziami o bardzo płytkim zanurzeniu, przystosowanymi do zmiennych głębokości laguny i kanałów namorzynowych. Standardem są motorowe lanchas – wąskie, lekkie jednostki powszechnie używane w rybołówstwie przybrzeżnym Jukatanu. Ich konstrukcja umożliwia płynne przejście z otwartej, płytkiej laguny do ciasnych, krętych kanałów ría, niedostępnych dla większych łodzi.

Mangrowce, czyli lasy namorzynowe, to wiecznie zielone zespoły drzew i krzewów rozwijające się na wybrzeżach morskich strefy międzyzwrotnikowej, w warunkach zmiennego zasolenia, niedoboru tlenu w podłożu oraz regularnych zalewów pływowych. Ich kluczową cechą są wyspecjalizowane systemy korzeniowe: korzenie podporowe i oddechowe (pneumatofory), umożliwiające pobór tlenu z powietrza oraz stabilizację w grząskim, mulistym osadzie.

W Celestún występuje kompletny zestaw czterech gatunków mangrowców, tworzących wyraźne strefy w zależności od zasolenia i częstotliwości zalewów. Rhizophora mangle (mangrowiec czerwony) dominuje w bezpośrednim kontakcie z wodą; jego charakterystyczne, łukowate korzenie podporowe stabilizują linię brzegową i zatrzymują osady. Avicennia germinans (mangrowiec czarny) zajmuje obszary nieco wyżej położone, gdzie dzięki licznym pneumatoforom radzi sobie z silnym niedotlenieniem gleby.

Dalej w głąb lądu pojawia się Laguncularia racemosa (mangrowiec biały), tolerujący większe wahania zasolenia i pełniący funkcję strefy przejściowej między mokradłami a lądem. Najbardziej lądowym elementem zespołu jest Conocarpus erectus (buttonwood), często traktowany jako gatunek towarzyszący mangrowcom, stabilizujący obrzeża ekosystemu.

Wspólnie gatunki te tworzą ciągłość ekologiczną, która chroni wybrzeże przed erozją, filtruje wodę, stanowi zaplecze rozrodcze dla ryb i bezkręgowców oraz warunkuje obecność ptaków i krokodyli w systemie ría.

Celestún uświadamia, jak wielką wartość może mieć krajobraz oparty na wodzie, zmienności i biologicznych procesach. Jego dalekim, uboższym krewnym mógłby być Kopački Rit – także zdominowany przez rytm wód i ptaków, lecz pozbawiony tropikalnej skali i różnorodności.