Cholula – już sama nazwa miasta odsłania złożoność historii Meksyku. Po konkwiście podzielono metropolię na dwie odrębne jednostki miejskie: San Pedro Cholula i San Andrés Cholula. San Pedro Cholula zachowało charakter klasycznego miasta kolonialnego z rynkiem, klasztorem franciszkańskim i gęstą tkanką historycznej zabudowy, natomiast San Andrés Cholula obejmuje obszar dawnego centrum ceremonialnego z piramidą.

W praktyce oba miasta tworzą jeden ciąg urbanistyczny, a nazwa „Cholula” funkcjonuje dziś jako pojęcie nadrzędne, obejmujące historyczną całość i ciągłość osadniczą sięgającą epoki przedkolumbijskiej. Przez stulecia zmieniały się języki, religie i struktury władzy, lecz samo miasto nie zostało zniszczone ani porzucone. Chrześcijańskie procesje, patronalne fiesty i kalendarz kościelny wrosły tu w starsze, przedhiszpańskie wyobrażenia i zwyczaje.

Cholula jest jednym z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych ośrodków Mezoameryki. Nie była nigdy miastem militarnym ani stolicą imperium -w przeciwieństwie Tenochtitlánu; jej znaczenie wynikało z religii, prestiżu i sieci powiązań. Miasto składa się z gęstej sieci kościołów, placów, niskiej zabudowy mieszkalnej i dawnych dzielnic, które wyrastały wokół wcześniejszych punktów sakralnych. Tradycja przypisuje Choluli „365 kościołów” — symboliczny obraz miasta, w którym chrześcijańska architektura została rozlokowana dokładnie tam, gdzie wcześniej istniały świątynie i miejsca kultu.

Cholula liczy ok. 280-290 tys. mieszkańców, funkcjonuje w sąsiedztwie ponad dwumilionowej Puebli i jest częścią jej strefy metropolitalnej, co ma kluczowe znaczenie dla demografii i dynamiki społecznej. Zachowuje jednak odrębność i silną lokalną tożsamość, a istotnym elementem struktury ludnościowej pozostaje obecność rdzennej ludności Nahua.

Plaza de la Concordia, nazywana potocznie zócalo, stanowi historyczne i symboliczne centrum San Pedro Cholula oraz jedno z kluczowych miejsc porządkujących przestrzeń dawnego miasta po konkwiście. Nazwa „Plac Zgody” — miała podkreślać ideę nowego ładu społecznego i religijnego, narzuconego po podboju, ale zarazem stopniowo negocjowanego z lokalną wspólnotą.

Przy centralnym placu zlokalizowano niewielkie muzeum miejskie Museo de la Ciudad de Cholula. Skupia się na historii miasta jako wspólnoty miejskiej, prezentowanej w sposób dokumentalny – mapy, plany, materiały archiwalne.

Gran Pirámide de Cholula, znana w języku nahuatl jako Tlachihualtepetl („sztuczna góra”), jest największą piramidą świata pod względem objętości, przewyższającą zarówno piramidy egipskie w Gizie, jak i Piramidę Słońca w Teotihuacánu. Konstrukcja była rozbudowywana etapami przez ponad tysiąc lat — od okresu późnopreklasycznego (ok. III–II w. p.n.e.) po okres postklasyczny. Każda kolejna faza polegała na nakładaniu nowej piramidy na starszą. Podstawa, liczona dla głównej odsłoniętej bryły archeologicznej, ma około 300 × 315 metrów, a zachowana wysokość wynosi dziś około 25–30 metrów. Piramida pełniła funkcję centrum ceremonialnego, związanego z rytuałami, pielgrzymkami i prestiżem religijnym. Źródła etnohistoryczne oraz tradycja miejscowa łączą Cholulę z kultem Quetzalcóatla, , co tłumaczy jej znaczenie ponadregionalne mimo braku dominacji militarnej.

W XX wieku wnętrze piramidy zostało przecięte siecią tuneli badawczych, liczących łącznie kilka kilometrów. Pozwoliło to archeologom rozpoznać kolejne fazy budowy, schody, mury i fragmenty dekoracji. Badania unaoczniły także pełną skalę konstrukcji, na której szczycie już w epoce kolonialnej wzniesiono kościół Nuestra Señora de los Remedios.

Decyzja o wzniesieniu świątyni zapadła wkrótce po podboju regionu przez Hiszpanów, w pierwszej połowie XVI wieku. Inicjatywa wyszła z duchowieństwa katolickiego działającego w ramach wczesnej ewangelizacji Nowej Hiszpanii, przy wsparciu administracji kolonialnej. Budowa wiązała się z przejęciem  przestrzeni uznawanej wcześniej za świętą i nadanie jej nowego sensu religijnego, a nie zniszczenie czynnego miejsca kultu. Piramida nie została rozebrana ani naruszona konstrukcyjnie.

Pierwsza kaplica maryjna powstała w XVI wieku z inicjatywy franciszkanów, którzy od lat 20. XVI wieku prowadzili działalność misyjną w regionie Puebla–Tlaxcala. Obecny kościół jest rezultatem kolejnych przebudów z XVII i XVIII stulecia. Sanktuarium ma układ jednonawowy, z kopułą i wyraźnie zaznaczonym prezbiterium. Architektonicznie reprezentuje prowincjonalny barok nowohiszpański, charakterystyczny dla świątyń pielgrzymkowych.

Sanktuarium pełniło funkcję miejsca modlitw błagalnych i dziękczynnych, zgodnie z  praktyką zawierzania wspólnoty opiece Maryi. Jednonawowa przestrzeń prowadzi bezpośrednio ku ołtarzowi głównemu, w którym umieszczono figurę Matki Bożej. Wystrój opiera się na typowych elementach baroku kolonialnego: retabulum, złocenia, polichromia. Centralnym obiektem sanktuarium jest figura Virgen de los Remedios – Matki Bożej Wspomożycielki.

Kult ma średniowieczne korzenie hiszpańskie i został przeniesiony do Nowej Hiszpanii wraz z konkwistą. Tradycja wiąże figurę z kręgiem Hernána Cortésa, jednak już w XVI–XVII wieku wizerunek ten funkcjonował przede wszystkim jako obiekt lokalnej pobożności maryjnej, niezależnie od kontekstu militarnego. Figura jest niewielkich rozmiarów, co odpowiada pierwotnej formie tego typu przedstawień, natomiast bogate szaty i korony podkreślają jej rangę jako Królowej i Orędowniczki.

Franciszkanie byli pierwszym zakonem żebrzącym, który podjął zorganizowaną ewangelizację Nowej Hiszpanii. W 1524 roku do Meksyku przybyła grupa dwunastu zakonników, znana w historiografii jako „Dwunastu Apostołów Meksyku” (Los Doce). Convento de San Gabriel Arcángel należy do najwcześniejszych i najważniejszych zespołów klasztornych w środkowym Meksyku. Został wzniesiony przez franciszkanów w latach 40.–50. XVI wieku, na miejscu dawnego centrum religijnego miasta, co wpisywało się w świadomą strategię ewangelizacyjną zakonu.

Kościół San Gabriel Arcángel ma surową, masywną bryłę, typową dla wczesnych świątyń mendykanckich w Nowej Hiszpanii. Grube mury, ograniczona dekoracja elewacji i prosta fasada odzwierciedlają realia pierwszej fazy kolonialnej. Wezwanie św. Gabriela Archanioła – posłańca i zwiastuna – odpowiadało misyjnemu charakterowi miejsca, gdzie chrześcijańskie przesłanie miało być ogłaszane i objaśniane nowej wspólnocie wiernych.

Plan kościoła jest jednonawowy, z wyraźnie zaznaczonym prezbiterium. Wnętrze zachowało charakter wczesnokolonialny, pozbawiony późniejszych, rozbudowanych dekoracji barokowych znanych z katedr Nowej Hiszpanii.

Kościół San Pedro reprezentuje późniejszą, ustabilizowaną fazę architektury kolonialnej, odmienną zarówno od wczesnych zespołów misyjnych franciszkanów. Powstanie i obecny kształt wiążą się z XVII stuleciem, kiedy chrześcijaństwo w regionie funkcjonowało już jako trwały element krajobrazu miejskiego, a potrzeby religijne przekładały się na bardziej rozwinięte formy architektoniczne. Barokowa forma świadczy już o stabilności ekonomicznej i instytucjonalnej miasta.

W obrębie San Andrés Cholula dominuje Iglesia de Santa María Tonantzintla. Nazwa miejscowości pochodzi od Tonantzin — „Naszej Matki” w języku nahuatl — określenia używanego w odniesieniu do przedhiszpańskich bóstw żeńskich.

Bryła kościoła Santa María Tonantzintla jest niepozorna i prowincjonalna; z zewnątrz nie zapowiada niczego wyjątkowego. Decydujące znaczenie ma wnętrze, powstające głównie w XVII i XVIII wieku, dekorowane przez lokalnych rzemieślników indiańskich pod nadzorem duchowieństwa. Powstało jedno z najważniejszych dzieł tzw. barroco indígena — baroku ludowego, który nie jest prowincjonalną kopią stylu europejskiego, lecz autonomiczną formą artystyczną. Sklepienia, ściany i ołtarze pokrywa ciągła, niemal organiczna dekoracja stiukowa, pozbawiona pustych pól i neutralnych powierzchni.

Cała przestrzeń świątyni  jest nośnikiem treści. Setki postaci aniołów, cherubinów, rozet i girland tworzą wizualny katechizm, w którym chrześcijańskie motywy zostały przefiltrowane przez lokalną wrażliwość. Charakterystyczne są twarze aniołów o rysach indiańskich, motywy owoców, kwiatów i elementów natury znanych z Mezoameryki. Swoista inkulturacja chrześcijaństwa – próba opisania prawd wiary językiem, który był dla miejscowej społeczności naturalny i zrozumiały.

Cholula nie jest tylko miastem piramidy i kościołów, lecz osadzonym w aktywnym krajobrazie geologicznym, gdzie historia ludzka toczy się w cieniu procesów trwających miliony lat. Położenie miasta wyznacza bezpośrednie sąsiedztwo dwóch stratowulkanów, które kształtują krajobraz, gospodarkę i mentalność regionu. Popocatépetl (5426 m), jeden z najbardziej aktywnych wulkanów Ameryki Północnej. Tuż obok Iztaccíhuatl (5230 m), obecnie uśpiony, o charakterystycznym profilu „Śpiącej Kobiety”. Oba wulkany tworzą stałą, codzienną dominantę krajobrazową.

Cholula jest miejscem styku wielu porządków: miasta i przedmieść, sacrum i codzienności, archeologii i żywej religii, a także kultury miejskiej i doświadczenia gór wysokich, oferując długie i wymagające trekkingi na wysokości przekraczające 5 tys. metrów.