Genewa ( Genève – Genf – Ginevra)
Genewa, położona na zachodnim krańcu Szwajcarii u ujścia Rodanu z Jeziora Lemańskiego, uchodzi za najbardziej kosmopolityczną metropolię Konfederacji. Ma burzliwą historię – od średniowiecznego wolnego miasta, poprzez centrum reformacji, aż po XIX-wieczne traktaty i konferencje, które ugruntowały jego rangę na arenie światowej. Neutralność Szwajcarii oraz strategiczne położenie na styku kultur francuskiej, niemieckiej i włoskiej sprawiły, że Genewa stała się miejscem spotkań, negocjacji i kompromisów.
Genewa jest drugim – po Zurychu – co do wielkości ośrodkiem kraju, a zarazem jednym z najważniejszych centrów dyplomacji międzynarodowej. Nazywana bywa „stolicą pokoju” – to tu mieści się siedziba Europejskiej Organizacji Narodów Zjednoczonych, a także setek organizacji międzynarodowych, w tym Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), Światowej Organizacji Handlu (WTO) czy Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Miasto jest także centrum nauki i finansów. W jego granicach znajduje się CERN – Europejska Organizacja Badań Jądrowych, gdzie pracują tysiące naukowców z całego świata. Nie mniej znaczącą rolę odgrywają banki, które od stuleci kształtują wizerunek miasta jako stolicy finansów prywatnych i dyskretnej bankowości.
Miasto przez stulecia cieszyło się szeroką autonomią, a nawet funkcjonowało jako swego rodzaju „republika”. Przyłączenie do Szwajcarii było aktem dobrowolnym. Monument National z 1869 roku przedstawia dwie kobiece alegorie – po lewej Helvetia, uosobienie Szwajcarii, a po prawej Geneva, symbol samego miasta. Splecione dłonie mają upamiętniać przyłączenie Genewy do Konfederacji Szwajcarskiej w 1814 roku, po upadku napoleońskiego porządku.
Jet d’Eau – symbol Genewy i jedna z najbardziej rozpoznawalnych fontann świata. Pierwotnie nie miała pełnić funkcji ozdobnej – jej początki sięgają końca XIX wieku, gdy w tym miejscu znajdował się upust ciśnienia dla miejskiej sieci wodociągowej. Efektowny strumień spodobał się mieszkańcom do tego stopnia, że w 1891 r. fontannę przeniesiono na obecne miejsce na Jeziorze Lemańskim i uczyniono z niej wizytówkę miasta. Jet d’Eau wyrzuca wodę na wysokość 140 metrów, z prędkością 200 km/h i wydajnością 500 litrów na sekundę. Strumień widoczny jest nawet z samolotów lądujących na Aéroport de Genève, a wieczorami bywa podświetlany reflektorami. Spacer wzdłuż molo prowadzącego do fontanny należy do obowiązkowych punktów wizyty w mieście – choć bliskość instalacji wiąże się z ryzykiem niespodziewanego prysznica.
Przestrzeń wokół mostu Pont du Mont-Blanc (charakterystycznym elementem są liczne maszty z powiewającymi flagami – obok barw Szwajcarii pojawiają się też flagi kantonów) otwierają eleganckie bulwary i nadbrzeżne promenady, które stanowią reprezentacyjne miejsce spacerowe Genewy. Nabrzeża ukształtowano na wzór bulwarów paryskich – szerokie aleje z rzędami drzew, ławeczkami i przystaniami dla statków. Kursują stąd statki wycieczkowe, które obsługują trasę po Jeziorze Lemańskim.
Po południowej stronie mostu Mont-Blanc rozciąga się Jardin Anglais, jeden z najbardziej eleganckich i popularnych parków Genewy. Założony w 1854 roku w stylu angielskim, szybko stał się wizytówką nowoczesnej, kosmopolitycznej metropolii. Miał być bowiem „wizytówką miejskiego luksusu”. Monumentalna Fontanna Czterech Pór Roku (Fontaine des Quatre Saisons), jedna z głównych ozdób ogrodu. Jej klasycystyczna forma z alegorycznymi przedstawieniami miała symbolizować harmonię i cykliczność natury.
Jedną z atrakcji ogrodu jest Horloge Fleurie, czyli zegar kwiatowy, powstały w 1955 roku jako hołd dla wielowiekowych tradycji zegarmistrzowskich Genewy. Wskazówki poruszają się dzięki mechanizmowi sterowanemu satelitarnie, co gwarantuje punktualność wymaganą w mieście uznawanym za światową stolicę precyzyjnych czasomierzy.
Wąskie uliczki Starego Miasta, jak Rue de la Cité i równoległa do niej Grand-Rue, kryją wiele niespodzianek. Wśród nich miejsce związane z najsłynniejszym genewczykiem – Janem Jakubem Rousseau (1712–1778). W domu, w którym urodził się jeden z najwybitniejszych myślicieli epoki Oświecenia, utworzono Maison Rousseau et Littérature poświęcone spuściźnie filozofa. Choć Rousseau całe życie podkreślał dumę z bycia obywatelem Genewy, paradoksalnie wiele lat spędził na wygnaniu.
W sercu Starego Miasta, przy rue du Puits-Saint-Pierre, stoi Maison Tavel – średniowieczna rezydencja szlachecka, uważana za najstarszy zachowany budynek mieszkalny Genewy. Jego historia sięga XII wieku, choć obecny wygląd jest efektem odbudowy po wielkim pożarze z 1334 roku. Funkcjonuje tu muzeum Historii Miasta (Musée d’histoire urbaine et de la vie quotidienne). Prezentuje eksponaty związane z codziennym życiem dawnych mieszkańców, dokumenty miejskie, a także ogromną makietę Genewy z 1850 roku, ukazującą miasto jeszcze przed zburzeniem murów obronnych.
Vis-à-vis Maison Tavel znajduje się Ancien Arsenal – dawny magazyn broni, który pełni rolę miejsca pamięci. Budowla z XVII wieku służyła pierwotnie jako skład amunicji i artylerii miejskiej. Pod arkadami stoją trzy stare działa, przypominające o czasach, gdy Genewa musiała bronić niezależności przed potężniejszymi sąsiadami. Ściany ozdobiono mozaikami autorstwa Alexandre’a Cingria z 1949 roku, przedstawiającymi kluczowe sceny z historii miasta – m.in. słynną „noc Escalade” (Nuit de l’Escalade) z 1602 roku, kiedy mieszkańcy Genewy odparli nocny atak wojsk księcia Sabaudii.
Do tego wydarzenia nawiązuje rzeźba przedstawiająca biblijnego Dawida autorstwa Maximiliena de Meurona, usytuowana w malowniczym Parc des Bastions. Wybór postaci nie był przypadkowy – w Genewie utożsamiano go z odwagą słabszego, który staje do walki z potężniejszym przeciwnikiem. Bohater stał się metaforą Genewy – „małego miasta, które zwyciężyło mocarstwo”.
Tuż obok arsenału budynek ratusza miejskiego znany jako Hôtel de Ville – jedna z najważniejszych budowli Starego Miasta. Jego początki sięgają XV wieku, a w kolejnych stuleciach był wielokrotnie rozbudowywany. Fasada od strony Rue de l’Hôtel-de-Ville prezentuje klasyczny charakter szwajcarskiego budownictwa miejskiego: surową elegancję, prostą linię i monumentalny portal wejściowy. Od XVI wieku ratusz był siedzibą władz miejskich, a w XIX i XX wieku odbywały się tu spotkania o znaczeniu międzynarodowym. W 1920 roku podpisano akt przystąpienia Szwajcarii do Ligi Narodów – wydarzenie, które zapoczątkowało epokę Genewy jako „miasta dyplomacji”. Gmach jest także siedzibą rządu kantonu genewskiego.
Nieopodal ratusza mieści się Palais de Justice – pałac sprawiedliwości, siedziba sądów kantonu genewskiego. Monumentalny gmach z XVII wieku powstał na fundamentach dawnego klasztoru dominikanów, którego obecność przypomina jeszcze układ dziedzińców i arkad. Wnętrze budynku kryje kilka zabytkowych dziedzińców, otoczonych krużgankami z arkadami, które nadają mu niemal klasztorny charakter.
Przy Place du Molard stoi średniowieczna Tour du Molard – dawny element murów obronnych wkomponowany w tkankę centrum. Wieża pochodzi z XV wieku, jej pierwotną funkcją była kontrola wjazdu do miasta od strony jeziora oraz ochrona pobliskiego portu handlowego. Place du Molard był przez wieki placem handlowym. Odbywały się targi winne i rybne, które stanowiły podstawę gospodarki średniowiecznej Genewy.
W samym sercu Starego Miasta rozciąga się także Place du Bourg-de-Four, najstarszy i najbardziej urokliwy plac Genewy otoczony kamienicami z charakterystycznymi żaluzjowymi okiennicami i pastelowymi elewacjami. Jego początki sięgają czasów rzymskich – znajdowało się tu forum osady. Plac zyskał znaczenie społeczne jako miejsce integracji i spotkań uchodźców religijnych z lokalną społecznością. Genewa była świadkiem złożonych i trudnych religijnych przemian – od średniowiecznego biskupstwa, przez radykalną reformację i odparcie kontrreformacji, aż po współczesną mozaikę wyznaniową kosmopolitycznego miasta.
Mur Reformatorów przedstawia czterech przywódców reformacji: Guillaume’a Farela, Jana Kalwina, Théodore’a de Bèze i Johna Knoxa – postaci, które uczyniły z Genewy duchowe centrum protestantyzmu i „protestancki Rzym”. W 1535 roku Rada Miejska i Wielka Rada oficjalnie przyjęły reformację. W przeciwieństwie do innych części Szwajcarii, gdzie kontrreformacja miała sukcesy, tutaj zwyciężyła wizja Kalwina i jego następców. Dopiero XIX wiek – wraz z napływem imigrantów i liberalizacją polityczną – przyniósł powrót katolicyzmu w przestrzeń miejską. Dziś Genewa pozostaje miastem pluralistycznym.
Serce Starego Miasta stanowi katedra św. Piotra (Cathédrale Saint-Pierre), której dzieje sięgają XII wieku – wówczas powstawała w stylu romańskim, by w kolejnych stuleciach wzbogacić się o gotyckie nawy i kaplice. Monumentalny klasycystyczny portyk z sześcioma kolumnami dodano w XVIII wieku, zastępując wcześniejsze, średniowieczne rozwiązania.
Wnętrze katedry utrzymane w duchu prostoty. Po zwycięstwie reformacji w 1535 r. świątynię ogołocono z barokowych i średniowiecznych ozdób – zniknęły ołtarze, rzeźby i malowidła. Pozostała przestrzeń gotyckich naw, w której centralne miejsce zajęło czytanie Biblii – zgodnie z naukami Jana Kalwina, który od 1536 roku głosił w świątyni kazania kształtujące religijną i społeczną tożsamość miasta. W północnej nawie zachowało się drewniane krzesło, tradycyjnie łączone z jego osobą.
Odmienny wygląd ma kaplica Machabeuszy (Chapelle des Macchabées), zbudowana w XIV wieku i odrestaurowana w XIX stuleciu w stylu neogotyckim. Polichromie i barwne witraże wprowadzają odmienną atmosferę od surowości głównej nawy – to przestrzeń, w której przetrwało dziedzictwo katolickiej tradycji i bogactwo katedralnej symboliki.
Z galerii katedralnej wieży rozpościera się spektakularna panorama: z jednej strony widać dachy starego miasta, z drugiej jezioro z fontanną Jet d’Eau, a przy dobrej pogodzie nawet Mont Blanc. Wieża południowa przez wieki pełniła funkcję strażniczą – stąd wypatrywano pożarów i zagrożeń, dziś stanowi doskonały punkt widokowy.
W okresie napięć religijnych (budowę rozpoczęto w 1852 r.) powstała Bazylika Notre-Dame, stając się głównym kościołem katolickim Genewy. Potrzeba wzniesienia reprezentacyjnej świątyni wiązała się z napływem katolickich przybyszów – zwłaszcza z Francji, a także z Włoch i Hiszpanii. Zaprojektowana została w stylu neogotyckim przez Alexandre’a Grigny. Fasada z dwiema strzelistymi wieżyczkami, dużą rozetą i bogato zdobionym portalem nawiązuje do francuskich wzorców średniowiecznych katedr.
Od 1954 r. świątynia posiada tytuł bazyliki mniejszej nadany przez papieża Piusa XII. Wnętrze utrzymane w duchu XIX-wiecznego neogotyku – z wysokimi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, pełnymi światła witrażami i bogatym ołtarzem.
Anglikański kościół Świętej Trójcy powstał w połowie XIX wieku z inicjatywy rosnącej wspólnoty brytyjskich kupców, dyplomatów i podróżników, którzy coraz liczniej osiedlali się w mieście. Świątynię zaprojektowano w stylu neogotyckim, charakterystycznym dla epoki wiktoriańskiej. Wraz z katolicką bazyliką współtwórzył ówczesną mozaikę wyznaniową miasta. Genewa, mimo dominacji tradycji kalwińskiej, stała się otwartym miejscem dla wszystkich nurtów chrześcijaństwa.
Znacznie starszy jest położony w wąskich uliczkach Starego Miasta Église Saint-Germain. Jego początki sięgają XI wieku. Przebudowywany i rozbudowywany w kolejnych stuleciach, zachował prostą, kamienną fasadę z gotyckim portalem. Świątynia stała się miejscem spotkań francuskich hugenotów, którzy uciekali do Genewy przed prześladowaniami religijnymi.
Na wzgórzu w dzielnicy Les Tranchées wznosi się Cerkiew Rosyjska pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, konsekrowana w 1866 roku. Fundatorką była wielka księżna Anna Fiodorowna, żona księcia Konstantego Pawłowicza Romanowa, która po rozwodzie osiadła w Szwajcarii. Cerkiew była miejscem spotkań rosyjskich emigrantów politycznych i intelektualistów, którzy w XIX i XX wieku szukali schronienia. Genewa uchodziła bowiem za „bezpieczną przystań” dla uchodźców politycznych z imperium carskiego.
Złożone dzieje religijne miały przełożenie na naukę. Jedną z trwałych konsekwencji reformacji było utworzenie w 1559 roku Akademii Genewskiej. Miasto było prężnym ośrodkiem myśli Oświecenia, odegrało ważną rolę w rozwoju nauk przyrodniczych i społecznych (działali m.in. fizyk i matematyk Georges-Louis Le Sage oraz botanik Augustin-Pyramus de Candolle). W 1873 roku Akademia została przekształcona w nowoczesny uniwersytet. Dziś Université de Genève należy do największych uczelni w Szwajcarii – studiuje tu ponad 17 tys. osób z całego świata. Uczelnia jest partnerem CERN-u, co angażuje ją w projekty o światowym znaczeniu.
Place de Neuve, elegancki XIX-wieczny plac otoczony reprezentacyjnymi budowlami. Centralnym punktem jest pomnik generała Guillaume’a-Henriego Dufoura, który zasłynął jako dowódca wojsk federalnych podczas wojny domowej Sonderbundskrieg w 1847 roku. Był jednym z inicjatorów powstania Czerwonego Krzyża – przewodniczył pierwszemu komitetowi organizacji w 1863 roku, wspólnie z Henrym Dunantem. Był także inżynierem i kartografem. Jego nazwisko upamiętnia najwyższy szczyt Szwajcarii – Dufourspitze w masywie Monte Rosa (4634 m), w sąsiedztwie Matterhornu.
Dominantą placu jest gmach Grand Théâtre de Genève, otwarty w 1879 roku jako największa scena operowa w Szwajcarii. Budynek przechodził liczne modernizacje. Po pożarze w 1951 roku wnętrza odbudowano, a w XXI wieku dokonano gruntownej renowacji. Pozostaje jednym z najważniejszych domów operowych w Europie.
Po wschodniej stronie Place de Neuve mieści się elegancki gmach Conservatoire de Musique de Genève, jedna z najstarszych i najbardziej prestiżowych szkół muzycznych w Europie. Założono ją w 1835 roku z inicjatywy hrabiego Marie-Louis-François de Pourtalès oraz kompozytora i pedagoga Franza Liszta, który był jej pierwszym dyrektorem artystycznym.
Przy placu mieści się także Musée Rath – pierwsze muzeum sztuki w Szwajcarii, otwarte „dla sztuki i dla kraju” w 1826 roku. Początkowo mieściły się tu zbiory Towarzystwa Sztuk Pięknych oraz pierwsze kolekcje archeologiczne i historyczne miasta. Współcześnie organizowane są ekspozycje sztuki współczesnej.
Największym muzeum Genewy jest Musée d’Art et d’Histoire, założone w 1910 roku w gmachu zaprojektowanym przez Marca Camolettiego. Powstało dzięki połączeniu kilku wcześniejszych kolekcji miejskich (w tym Musée Rath) i darów prywatnych – miasto od XIX wieku była ważnym ośrodkiem kolekcjonerstwa. Prezentuje ponad milion obiektów i łączy sztukę, archeologię oraz historię kultury.
Na skraju Starego Miasta, w Parc de la Treille, stoi najdłuższa (choć skręcona) drewniana ławka na świecie. Rozciąga się na długości 120 metrów wzdłuż tarasu widokowego, z którego roztacza się panorama na południową część Genewy i masyw Saleve. Podobno nigdzie nie można przysiąść „na tak długo”. Genewa najwyraźniej lubi być „naj” – skoro oprócz ławki ma najwyższą fontannę w Europie (Jet d’Eau), a do tego jeszcze aspiruje do bycia światową stolicą dyplomacji.