Villa de Guadalupe jest jednym z najważniejszych miejsc wiary katolickiej i największym sanktuarium maryjnym na świecie, do którego każdego roku pielgrzymują miliony wiernych. Choć formalnie stanowi część stolicy Meksyku (CDMX), w sensie religijnym, historycznym i społecznym funkcjonuje jako odrębna przestrzeń sakralna. Na wzgórzu Tepeyac od niemal pięciu stuleci kształtuje się duchowa stolica Meksyku łącząca historię Kościoła, pobożność ludową i codzienne życie wiernych.
Zespół sanktuaryjny w Villa de Guadalupe jest rozległym kompleksem sakralnym obejmującym dwie bazyliki, kaplice, place liturgiczne oraz przestrzenie procesyjne. Całość zajmuje kilkadziesiąt hektarów i została ukształtowana etapami – od XVI wieku po czasy współczesne – w odpowiedzi na rosnące znaczenie miejsca.
Ruch pielgrzymkowy ma charakter ciągły i całoroczny, przyciąga wiernych z całego świata, a jego kulminacja przypada na 12 grudnia, święto Matki Bożej z Guadalupe. Szacuje się, że sanktuarium odwiedza rocznie około 20 milionów osób.
W 2025 r. odnotowano ok. 12,8 miliona osób odwiedzających i pielgrzymów modlących się i uczestniczących w celebracjach. Nie brakuje także Polaków.
W grudniu 1531 r. Juan Diego, ochrzczony Indianin z ludu Nahua, doświadczył objawień Matki Bożej. Maryja poleciła mu udać się do biskupa Meksyku z prośbą o wzniesienie świątyni w tym miejscu. Adresatem przesłania był Juan de Zumárraga, pierwszy biskup Nowej Hiszpanii, który początkowo z ostrożnością odniósł się do relacji Juana Diego, domagając się znaku potwierdzającego prawdziwość objawień. Znakiem tym stał się wizerunek Matki Bożej, cudownie utrwalony na tilmie Juana Diego, ukazany biskupowi. To wydarzenie przesądziło o uznaniu objawień i zapoczątkowało dynamiczny rozwój kultu maryjnego. Objawienia łączyły chrześcijańskie orędzie z językiem i wrażliwością ludów rdzennych, a Maryja z Guadalupe została przyjęta jako Matka bliska, mówiąca „językiem ziemi”, a zarazem w pełni zakorzeniona w wierze Kościoła.
Stara Bazylika Matki Bożej z Guadalupe była przez stulecia głównym miejscem kultu maryjnego na Tepeyacu. Wzniesiona w latach 1695–1709 według projektu Pedro de Arriety, reprezentuje dojrzały barok nowohiszpański. Świątynia ma plan łacińskiego krzyża, masywną kopułę nad skrzyżowaniem naw oraz bogato artykułowaną fasadę, której monumentalność podkreślała rangę sanktuarium.
Z biegiem czasu ujawniły się jednak ograniczenia techniczne i urbanistyczne tego miejsca. Podłoże dawnego jeziora Texcoco, na którym posadowiono świątynię, powodowało nierównomierne osiadanie gruntu, co prowadziło do pęknięć konstrukcji i narastającego zagrożenia dla bezpieczeństwa. Jednocześnie skala kultu znacząco przekroczyła możliwości przestrzenne starej bazyliki.
Nowa bazylika, konsekrowana w 1976 r., została wzniesiona jako odpowiedź Kościoła na skalę kultu guadalupiańskiego, której nie była w stanie udźwignąć historyczna świątynia. Projekt autorstwa Pedro Ramírez Vázquez zerwał z tradycyjną monumentalnością na rzecz architektury podporządkowanej liturgii i wiernym. Budowla ma plan kolisty, co pozwala zgromadzić dużą liczbę osób wokół ołtarza i zapewnia dobrą widoczność centralnych punktów celebracji.
Centralny ołtarz i miejsce ekspozycji obrazu tworzą jedną oś, a pod prezbiterium poprowadzono ruchomy chodnik, który pozwala wiernym przejść bezpośrednio pod wizerunkiem Matki Bożej. Rozwiązanie to umożliwia ciągłą, indywidualną modlitwę przed obrazem bez przerywania celebracji eucharystycznych.
Maryja przedstawiona jest w postawie modlitwy i pokory: stojąca, brzemienna, otoczona promieniami światła, z księżycem pod stopami. Postać Matki Boskiej jest uwieczniona na płacie (w rzeczywistości dwóch pasach tkaniny z włókien agawy-ayate, połączonych pionowym szwem), o wymiarach rzędu ok. 1,7 × 1,0 m.
Zwraca się uwagę na niezwykłość tilmy — od trwałości materiału po szczegóły dostrzegane dopiero w powiększeniach. Jednym z najczęściej przywoływanych wątków jest motyw „oczu”: w XX wieku pojawiły się analizy fotograficzne i komputerowe, w których badacze (m.in. José Aste Tönsmann) twierdzili, że w oczach postaci widoczne są mikroskopijne odbicia przypominające scenę ukazania wizerunku biskupowi, a niektórzy autorzy łączyli to z efektem optycznym nazywanym odbiciami Purkinjego–Sanson.
Tepeyac jest niewysokim wzgórzem na północnych obrzeżach miasta Meksyk, w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego Tenochtitlánu. W XVI wieku stanowiło ono punkt graniczny pomiędzy światem hiszpańskiej kolonii a osadami ludności rdzennej. Tepeyac pozostaje więc geograficznym i duchowym początkiem Guadalupe.
Na szczycie Tepeyacu znajduje się Capilla del Cerrito, upamiętniająca miejsce objawień. Pierwsza kaplica powstała tu w drugiej połowie XVII wieku (około 1666 r.) jako skromna budowla mająca zabezpieczyć i oznaczyć punkt uznawany za miejsce spotkania Matki Boskiej z Juanem Diego. Obecna forma świątyni jest efektem przebudów z XVIII wieku, prowadzonych wraz z rozwojem kultu guadalupiańskiego.
Capilla del Cerrito pełni rolę przestrzeni skupienia i modlitwy osobistej, a wejście na wzgórze traktowane jest jako akt pobożności, uzupełniający modlitwę sprawowaną przy cudownym wizerunku w bazylice. Wzgórze Tepeyac należy odczytywać w świetle nauczania Kościoła o objawieniach prywatnych, które — zgodnie z doktryną — nie należą do depozytu wiary, lecz mogą pomagać wiernym pełniej przeżywać Ewangelię w określonych warunkach historycznych.
Dla Kościoła powszechnego szczególne znaczenie Guadalupe zostało jednoznacznie potwierdzone przez Jan Paweł II. Papież kilkakrotnie pielgrzymował do sanktuarium, czyniąc z niego punkt odniesienia dla maryjnej pobożności całej Ameryki Łacińskiej. W swoich homiliach i wystąpieniach podkreślał, że Matka Boża z Guadalupe nie jest jedynie lokalnym wyrazem religijności, lecz Matką wszystkich ludów tego kontynentu, łączącą wiarę z historią i godnością człowieka.
Kluczowym momentem było kanonizowanie Juana Diego w 2002 r. na terenie sanktuarium. Akt ten miał znaczenie nie tylko hagiograficzne, lecz także teologiczne i pastoralne: Kościół potwierdził w ten sposób, że przesłanie Guadalupe zostało przekazane poprzez konkretnego świadka wiary, zakorzenionego w kulturze ludów rdzennych. Jan Paweł II wskazywał Juana Diego jako wzór ucznia Chrystusa, w którym prostota, posłuszeństwo i ufność stają się drogą autentycznego spotkania z Bogiem.
Poprzez swoje wizyty i decyzje Jan Paweł II wpisał Guadalupe w uniwersalną mapę katolickich sanktuariów, nadając jej rangę miejsca szczególnie ważnego dla nowej ewangelizacji. W ten sposób sanktuarium na Tepeyacu zostało ukazane nie tylko jako serce pobożności Meksyku, lecz także jako żywe źródło duchowości Kościoła, zdolne przemawiać do wiernych daleko poza granicami Ameryki Łacińskiej.