Mexico City (Ciudad de México, CDMX) jest jedną z największych i najbardziej złożonych metropolii świata, liczącą ok. 9 mln mieszkańców w granicach administracyjnych i ponad 21 mln w obszarze metropolitalnym. Miasto położone na wysokości ok. 2240 m, w zamkniętej Kotlinie Meksykańskiej (Valle de México) – śródlądowym basenie otoczonym pasmami Kordyliery Wulkanicznej.
Miasto zostało wzniesione na grubych warstwach miękkich osadów jeziornych – iłów, mułów i popiołów wulkanicznych – które wypełniały dno dawnego jeziora Texcoco i pozostałych akwenów Kotliny Meksykańskiej. Położenie sejsmiczne Mexico City wynika zarówno z tektoniki, lecz z historycznych decyzji hydrologicznych i urbanistycznych. Osuszanie jezior umożliwiło powstanie megamiasta, ale jednocześnie trwale zwiększyło jego podatność na wstrząsy. Podłoże wzmacnia skutki trzęsień ziemi, co dramatycznie ujawniło się m.in. w katastrofach sejsmicznych 1985 i 2017 r.
Stolica Nowej Hiszpanii, a od 1821 r. niepodległego Meksyku, miasto było centrum administracyjnym, gospodarczym i intelektualnym kraju. To tutaj koncentrowała się władza, kapitał i edukacja, ale także konflikty społeczne: od kolonialnej segregacji, przez napięcia XIX-wiecznej modernizacji, po rewolucję meksykańską i gwałtowną urbanizację XX w. Współczesne CDMX jest miastem ostrych kontrastów społecznych, gdzie historyczne centrum, dzielnice klasy średniej i rozległe peryferia tworzą funkcjonalnie powiązaną całość.
Zócalo (Plaza de la Constitución) jest centralnym punktem stolicy, jednym z największych placów miejskich świata, o powierzchni ok. 57 tys. m². Po zdobyciu miasta w 1521 r. Hiszpanie nie przenieśli centrum w inne miejsce, lecz narzucili nową formę na istniejącą strukturę. Zócalo stało się kluczowym elementem kolonialnej siatki urbanistycznej, z którego wychodziły główne osie miasta. Odbywały się tu parady, egzekucje, uroczystości religijne oraz targi.
Tu odbywają się także masowe demonstracje polityczne, obchody państwowe, koncerty i rytuały obywatelskie, z dorocznym Grito de Independencia („Okrzyk Niepodległości”) upamiętnia początek meksykańskiej wojny o niepodległość 15/16 września 1810 r., gdy ksiądz Miguel Hidalgo y Costilla wezwał ludność do buntu przeciw władzy kolonialnej Hiszpanii. Monumentalna flaga Meksyku, regularnie podnoszona i opuszczana w ceremonialnej oprawie jest elementem codziennej praktyki symbolicznej państwa.
Pałac Narodowy (Palacio Nacional) to palimpsest władzy usytuowany w miejscu, które było siedzibą Moctezumy II, tlatoaniego imperium Azteków. Po zdobyciu Tenochtitlánu Hernán Cortés przejął teren i wzniósł rezydencję, lokując ją w samym sercu dawnego imperium rodowitych mieszkańców. Rozciągnięta, horyzontalna fasada o długości blisko 200 metrów podkreśla monumentalność i trwałość instytucji państwa. Dawniej pełnił funkcję oficjalnej rezydencji prezydentów Meksyku, dziś mieści m.in. Ministerstwo Finansów oraz archiwa państwowe.
Usytuowany przy centralnym placu pomnik Enrico Martíneza (Monumento de Enrico Martínez) upamiętnia XVII-wiecznego inżyniera, kartografa i kosmografa Nowej Hiszpanii, jednego z promotorów kolonialnych projektów odwadniania Kotliny Meksykańskiej. Symbolizuje fundamentalny zwrot cywilizacyjny: przejście od azteckiego modelu adaptacji do środowiska (miasto-wyspa, kanały, chinampy) do kolonialnego modelu walki z naturą poprzez osuszanie, prostowanie i odprowadzanie wód poza kotlinę. Decyzja o stopniowym osuszaniu jezior Kotliny Meksykańskiej – rozpoczęta w epoce kolonialnej i kontynuowana w XIX–XX w. – umożliwiła ekspansję urbanistyczną, ale jednocześnie stworzyła trwałe problemy strukturalne CDMX.
Catedral Metropolitana de la Ciudad de México przy placu Zocalo, największa katedra Ameryki Łacińskiej, wznoszona od 1573 do 1813 r. – przez niemal 240 lat. Tak długi proces budowy sprawił, że w jednej bryle spotykają się renesans, barok i wczesny neoklasycyzm. Surowa, masywna konstrukcja najstarszych partii miała podkreślać trwałość władzy kolonialnej, barokowy detal XVIII w. pełnił funkcję ideologiczną i reprezentacyjną, a późniejsze klasycyzujące korekty porządkowały formę w duchu oświecenia.
Bogate opracowanie fasady oraz ukończenie wież w XVIII w. dodatkowo obciążyły już niestabilne podłoże. Asymetria i ciężkość masywu nie są wyłącznie kwestią stylu, lecz także efekt nierównomiernego osiadania budowli, posadowionej na dawnych osadach jeziornych jeziora Texcoco. Katedra powoli pracuje wraz z gruntem – co od XVIII w. wymuszało korekty konstrukcyjne.
Altar de los Reyes – najważniejszy i najbardziej spektakularny ołtarz katedry, wykonany w pierwszej połowie XVIII w. przez Jerónima de Balbása. Jedno z najwybitniejszych dzieł baroku churrigueryjskiego w Nowej Hiszpanii. Kompozycja gloryfikuje monarchię i hierarchię, łącząc postacie świętych, biskupów i władców w jedną, wertykalną narrację zbawienia.
Figura Señor del Veneno zajmuje istotne miejsce w pobożności ludowej związanej z katedrą. Przedstawiono Chrystusa siedzącego, ubiczowanego i cierniem ukoronowanego. Nie jest wykonana z metalu, lecz z drewna polichromowanego z warstwami gruntu, farb i pigmentów organicznych. Według przekazu z XVII w. do katedry przyniesiono substancję toksyczną i złożono przy figurze celem sprofanowania lub zniszczenia wizerunku. Ciemny kolor ciała ma być skutkiem wchłonięcia trucizny, która – zgodnie z legendą – nie zaszkodziła wizerunkowi.
Sagrario Metropolitano, zewnętrzna kaplica boczna to formalnie oddzielna budowla, przylegająca do katedry od północnej strony. Powstała w XVIII w. i jest jednym z najczystszych przykładów meksykańskiego baroku churrigueryjskiego w architekturze zewnętrznej. Barok komunikacyjny był skierowany do wiernych, miał przyciągać, porządkować i nauczać.
Kaplica służyła jako miejsce chrztów i rejestrów parafialnych. Także w tym wypadku widać inżynieryjne korekty poziomów – posadzki i filary były stopniowo niwelowane i wzmacniane, by przeciwdziałać przechyłom budowli.
Dzisiejsze centrum Mexico City zostało wzniesione bezpośrednio na ruinach jednego z największych miast świata przedhiszpańskiego, azteckiego Tenochtitlánu. Po jego zdobyciu miasta w 1521 r. Hiszpanie nie przenieśli stolicy, lecz nadpisali ją nową zabudową: kolonialne centrum, w tym katedra, zostało osadzone dokładnie na dawnym rdzeniu azteckiego miasta. Tenochtitlán jako „miasto pod miastem”, zasługuje na osobną refleksję.
Templo Mayor był główną świątynią i centrum rytualnym Tenochtitlánu. Monumentalna piramida była wielokrotnie nadbudowywana kolejnymi warstwami, zgodnie z cyklami panowania władców, i mieściła dwa sanktuaria: Huitzilopochtliego – boga słońca i wojny – oraz Tlaloca, boga deszczu i urodzaju. Po konkwiście świątynię celowo zburzono, a jej kamień wykorzystano do budowy kolonialnego miasta. Museo del Templo Mayor prezentuje wyniki wieloletnich badań archeologicznych oraz kluczowe znaleziska, pozwalając odczytać strukturę i znaczenie dawnego centrum ceremonialnego Azteków.
Z pierwszym okresem hiszpańskiej władzy po upadku Tenochtitlánu wiązany jest Casa de Cortés w dzielnicy Coyoacán, gdzie – poza zrujnowanym centrum azteckiej stolicy – koncentrowała się administracja zwycięzców, zanim rozpoczęto przebudowę miasta wokół dzisiejszego Zócalo. Hernán Cortés (1485–1547) był hiszpańskim konkwistadorem i politycznym awanturnikiem, który doprowadził do upadku imperium Azteków, działając nie zawsze jako reprezentant stabilnej władzy królewskiej, lecz w dużej mierze na własną rękę. Był skutecznym strategiem, którego zbrodnicze działania dały początek kolonialnemu systemowi opartemu na wyzysku, przemocy i podporządkowaniu. Tradycja wiąże budynek bezpośrednio z osobą Cortésa, co bywa jednak kwestionowane przez historyków.
Iglesia de San Juan Bautista w Coyoacán należy do najstarszych kościołów parafialnych Mexico City. Jej początki sięgają pierwszych lat po konkwiście, gdy Coyoacán pełniło funkcję tymczasowej stolicy hiszpańskiej Nowej Hiszpanii. Obecna bryła, ukształtowana głównie w XVI w., zachowuje charakter wczesnej architektury kolonialnej, powstałej jeszcze przed uformowaniem się centrum miasta wokół dzisiejszego Zócalo.
Templo de San Francisco jest najstarszym i niegdyś największym kompleksem franciszkańskim w CDMX. Franciszkanie byli pierwszym zakonem działającym w Nowej Hiszpanii i odegrali kluczową rolę w chrystianizacji oraz organizacji kolonialnej przestrzeni miasta tuż po upadku Tenochtitlánu.
Kościół św. Franciszka (Iglesia de San Francisco) stanowił główną świątynię dawnego zespołu franciszkańskiego, pełnił funkcję podstawowego miejsca liturgii oraz kaznodziejstwa. Choć świątynia powstała na fundamentach sięgających XVI w., jej obecny kształt jest wynikiem późniejszych przebudów, głównie z XVII i XVIII stulecia. Zastosowany język architektoniczny łączy umiarkowany barok z elementami klasycyzującymi.
Capilla de la Tercera Orden była kaplicą przeznaczoną dla świeckich członków Trzeciego Zakonu, rekrutujących się z zamożnych i wpływowych środowisk kolonialnego miasta. Jej wnętrze reprezentuje dojrzały barok churrigueryjski, wyrażający się w skrajnie bogatej, złoconej nastawie ołtarzowej i gęstej ornamentyce. W przeciwieństwie do kościoła klasztornego, kaplica ta miała charakter reprezentacyjny i prestiżowy, a jej forma architektoniczna była narzędziem manifestacji pozycji społecznej fundatorów.
Templo de los Santos Hipólito y Casiano należy do najstarszych fundacji sakralnych związanych bezpośrednio z pierwszym okresem po konkwiście. Kościół powstał w XVI w. w miejscu, gdzie – według tradycji – pochowano Hiszpanów poległych podczas tzw. Noche Triste (1520), czyli dramatycznego odwrotu wojsk Corteza z Tenochtitlánu. Współczesna bryła kościoła jest efektem późniejszych przebudów, głównie z XIX i początku XX w., stąd jej historyzujący, eklektyczny charakter, odbiegający od baroku kolonialnego. Współcześnie świątynia znana jest przede wszystkim jako sanktuarium św. Judy Tadeusza (San Judas Tadeo), jednego z najpopularniejszych świętych pobożności ludowej w Meksyku.
Templo Expiatorio Nacional de San Felipe de Jesús poświęcony jest Filipowi z Jezusa – pierwszemu świętemu urodzonemu w Meksyku, franciszkańskiemu męczennikowi straconemu w Japonii w 1597 r., który stał się symbolem narodowej tożsamości katolickiej kraju. Neoromańsko-neogotycka forma odcina się od kolonialnego baroku pobliskich kościołów.
Kościół św. Jakuba Apostoła w Tlatelolco (Templo de Santiago Tlatelolco), wzniesiony w XVI w. przez Hiszpanów, dominuje nad otaczającą przestrzenią jako wyraźny znak kolonialnej władzy religijnej. Jego surowa, kamienna bryła została celowo posadowiona na terenie dawnego centrum miasta Tlatelolco, jednego z najważniejszych ośrodków azteckich i miejsca ostatnich walk w 1521 r. Bezpośrednio przed kościołem rozciągają się ruiny prekolumbijskiej zabudowy, pozostałości miasta, które po upadku imperium Azteków zostało fizycznie zniszczone i podporządkowane nowemu porządkowi.
Basílica de Guadalupe jest najważniejszym sanktuarium religijnym Meksyku i jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc pielgrzymkowych świata. Kompleks poświęcony jest Matce Bożej z Guadalupe, której objawienia w 1531 r. – według tradycji – miały miejsce na wzgórzu Tepeyac, na obrzeżach dawnego Tenochtitlánu i dzisiejszej stolicy jako Villa de Guadalupe. Obok starszej, barokowej bazyliki z XVII–XVIII w. wznosi się nowa bazylika, ukończona w 1976 r.
Muzeum Estanquillo – „La Ciudad de México” mieści się w reprezentacyjnym, eklektycznym gmachu przy Calle de Madero, w samym sercu historycznego centrum. Zbiory, oparte na kolekcji Carlosa Monsiváisa, dokumentują społeczną i kulturową historię CDMX, widzianą z perspektywy ulicy, prasy i codzienności.
Museo Nacional de Arte (Narodowe Muzeum Sztuki) mieści się w monumentalnym gmachu dawnego Pałacu Komunikacji i Robót Publicznych (Palacio de Comunicaciones y Obras Públicas), wzniesionym na początku XX w. jako reprezentacyjna siedziba państwowej administracji. Neoklasycystyczna fasada, inspirowana architekturą francuską i włoską, odzwierciedla ambicje Meksyku epoki porfiriańskiej (rządzy Porfirio Díaza).
El Caballito – przed muzeum konny pomnik Karola IV, króla Hiszpanii, wykonany przez Manuel Tolsá pod koniec XVIII w. Jest to jedno z najwybitniejszych dzieł rzeźby neoklasycystycznej w Ameryce Łacińskiej. Po uzyskaniu niepodległości Meksyku pomnik, jako symbol władzy kolonialnej, wielokrotnie zmieniał lokalizację i był przedmiotem sporów ideologicznych.
Casa de los Azulejos (Dom Płytek) powstał w XVIII w. jako rezydencja arystokratycznej rodziny hrabiów Valle de Orizaba i stanowi wyjątkowy przykład baroku nowohiszpańskiego, wzbogaconego o dekorację ceramiczną. Znakiem rozpoznawczym jest elewacja niemal w całości pokryta azulejos z Talavery (majolika sprowadzana z Puebli), zestawiona z szarym kamieniem wulkanicznym tezontle.
Wnętrze zachowało klasyczny układ patio z arkadami, drewnianymi galeriami i dekoracyjnymi balustradami. Kolonialna architektura świecka adaptowała wzorce europejskie do lokalnych warunków i materiałów.
Palacio de Bellas Artes (Pałac Sztuk Pięknych) to najważniejszy gmach kultury wysokiej w Meksyku. Budowę rozpoczęto w 1904 r. w epoce porfiriańskiej, z myślą o reprezentacyjnym teatrze narodowym, lecz prace przeciągnęły się z powodu rewolucji meksykańskiej i problemów technicznych wynikających z niestabilnego, jeziornego podłoża miasta. Ukończony dopiero w 1934 r., budynek łączy zewnętrzny neoklasycyzm (inspirowany architekturą europejską) z wnętrzami art déco. Jest jednym z kluczowych miejsc meksykańskiego muralizmu – prace m.in. Diego Rivery, José Clemente Orozco i Davida Alfara Siqueirosa.
Murale Diego Rivery są także eksponowane w przestrzeni miejskiej. Sueño de una tarde dominical en la Alameda Central przedstawua panoramę dziejów Meksyku jako scenę rozgrywającą się w parku – łączy postacie z epoki prekolumbijskiej, kolonialnej i nowoczesnej, zestawiając bohaterów narodowych z anonimowymi mieszkańcami miasta.
Obok klasycznego muralizmu w CDMX funkcjonuje żywa, współczesna scena murali ulicznych, tworzonych bezpośrednio w przestrzeni miasta: na murach oporowych, wiaduktach, osiedlach i arteriach komunikacyjnych. Murale oddają głos współczesnemu miastu – jego różnorodności kulturowej, społecznej i estetycznej.
Alameda Central jest najstarszym parkiem miejskim w obu Amerykach, założony w 1592 r. Regularny układ alei i placów był świadomym nawiązaniem do europejskich ogrodów miejskich, przeniesionych na grunt Nowej Hiszpanii.
W XIX w., wraz z rozbiórką murów i modernizacją miasta, Alameda stała się salonem publicznym stolicy. Niewielkie figury, klasycyzujące detale, kameralne place i fontanny podkreślają ogrodowy, a nie monumentalny charakter Alamedy.
W głębi parku znajduje się pomnik Aleksandra von Humboldta, jednego z najwybitniejszych europejskich uczonych przełomu XVIII i XIX w. Alexander von Humboldt odwiedził Nową Hiszpanię w latach 1803–1804 i jako pierwszy opisał jej geografię, przyrodę, gospodarkę i strukturę społeczną.
Na terenie parku upamiętniono postać Benito Juárez (1806–1872) – porównywanego niekiedy do ojców założycieli nowoczesnych państw narodowych w Europie. Juárez był pierwszym prezydentem Meksyku pochodzenia indiańskiego (Zapotekiem z Oaxaki). W latach 60. XIX w. stanął na czele oporu przeciwko francuskiej interwencji i narzuconemu Meksykowi cesarstwu Maksymiliana Habsburga. Po latach walk republika została przywrócona, a Juárez zapisał się w historii jako symbol niepodległości i oporu wobec imperializmu europejskiego.
Wzniesiony w 1910 r. Hemiciclo a Juárez – półkolista kolumnada z białego marmuru – odwołuje się do neoklasycznych form republikańskich, świadomie czerpiących z estetyki antycznego Rzymu i Grecji.
Nie zabrakło także miejsca dla Francesko I. Madero, inicjatora rewolucji meksykańskiej z 1910 r., która doprowadziła do obalenia wieloletniej dyktatury Porfiria Díaza. Jako prezydent Meksyku w latach 1911–1913 próbował przeprowadzić pokojową transformację ustrojową, został obalony i zamordowany podczas zamachu stanu, stając się symbolem niespełnionej, liberalnej wizji rewolucji. Juárez symbolizuje narodziny republiki i państwa prawa w XIX w., Madero – próbę jego demokratycznego odnowienia na początku XX w.
W Alamedzie nie zabrakło wreszcie miejsca na symbol walki z przemocą wobec kobiet. Według danych krajowych instytucji statystycznych ponad 70% kobiet i dziewcząt w wieku powyżej 15 lat doświadcza w Meksyku przemocy (psychicznej, fizycznej, seksualnej lub ekonomicznej). Skrajna forma tej przemocy – femicidio, czyli zabójstwo kobiety z powodu jej płci – również osiąga alarmujące liczby. W Meksyku rocznie notuje się tysiące takich przypadków, co przekłada się na średnio około 10 zabitych kobiet i dziewcząt dziennie.
Kontrastuje to z oswojonym obrazem śmierci w kulturze Meksyku. W tradycji nie jest ona wyłącznie końcem ani tematem tabu, lecz częścią ciągłości życia, obecnym w sztuce, obrzędach i codziennej wyobraźni. Najbardziej znanym wyrazem jest Día de los Muertos obchodzone na początku listopada, kiedy granica między światem żywych i umarłych symbolicznie się zaciera. Wówczas szkielety (calacas) i eleganckie postacie w typie La Catrina stają się nośnikami pamięci i refleksji.
Motyw śmierci bywa w Meksyku narzędziem komentarza społecznego, sposobem mówienia nie tylko o przemocy, nierównościach czy kruchości życia. Postacie w makijażu calavera trwale wpisały się w obraz Meksyku.
Jednym z najczytelniejszych świadectw prekolumbijskiego dziedzictwa Doliny Meksyku jest usytuowane na obrzeżach miasta Xochimilco. System kanałów i chinampas – sztucznych, pływających ogrodów zakładanych jeszcze przez Azteków – był zaawansowaną odpowiedzią na życie w środowisku jeziornym. Uprawiano tu kukurydzę, fasolę, dynię i kwiaty, a nadwyżki trafiały do Tenochtitlánu.
Dzisiejsze trajineras – barwne i opatrzone imionami żeńskimi łodzie płynące kanałami – są tylko współczesną warstwą tej przestrzeni. W epoce przedhiszpańskiej pełniły funkcję czysto praktyczną, będąc wodnym odpowiednikiem wozów i dróg lądowych Tenochtitlánu. Dziś to miks festynu i odpustu, jednak krajobraz kulturowy Xochimilco – jako relikt dawnego systemu jeziornego i rolniczego – został wpisany na listę UNESCO.
Integralnym elementem Xochimilco pozostaje lokalny targ. Sprzedawane produkty – w tym warzywa z chinampas, zioła, kukurydza, słodycze – pokazują ciągłość prekolumbijskich wzorców żywieniowych, uzupełnionych o wpływy kolonialne. Plus współczesna tandeta a la Zakopane. Rytuał, rekreacja i handel wzajemnie się uzupełniają.
Dodatkową atrakcją jest Voladores de Papantla – rytuał wywodzący się z kultur Totonaków i Nahua, uznany przez UNESCO za niematerialne dziedzictwo ludzkości. Czterech „latających” wykonawców, związanych linami, wiruje wokół wysokiego pala, symbolizując kosmiczny porządek, cykle czasu i relację człowieka z naturą; piąty, pozostający na szczycie, gra na flecie i bębnie. A szósty zbiera datki od obserwujących.
CDMX by night. Nocą miasto funkcjonuje intensywnie, ale należy poruszać się w większych grupach. Miasto nie należy do najbezpieczniejszych, obok przestrzeni żywych i towarzyskich pojawiają się fragmenty i dzielnice umiarkowanie kontrolowane mimo relatywnie dużych nakładów na policję i służby mające zapewnić spokój i porządek.
Plaza Garibaldi należy do miejsc w Mexico City, które ożywają wieczorami. Pozostaje przestrzenią, w której nocna codzienność miasta spotyka się z długim cieniem historii – głośno, chaotycznie, ale bardzo po meksykańsku. Plac przez dekady był miejscem spotkań robotników, przyjezdnych, muzyków żyjących z grania na ulicy, a także nocnych bywalców szukających nie tyle atrakcji.
Mariachi w tradycyjnych strojach, zespoły norteño, trębacze i skrzypkowie czekający na zlecenie. Muzyka nie płynie tu z jednego źródła – nakłada się, konkuruje, miesza z rozmowami, śmiechem i zapachem ulicznego jedzenia.
Dzień w Mexico City zamyka się i zarazem otwiera wraz ze wschodem słońca nad kotliną. Spotykają się tu ruiny dawnych imperiów, kolonialne kościoły, porfiriańskie pałace, murale będące manifestami społecznymi oraz żywa, hałaśliwa codzienność metropolii liczącej miliony mieszkańców. Meksyk nie daje się streścić w jednej narracji — jest krajem napięć, kontrastów i ciągłości, w którym przeszłość stale przenika teraźniejszość.
Zdobycie dachu na wysokości ponad 2200 metrów stanowi jedynie preludium dalszej drogi ku potężnym wulkanom Kordyliery Wulkanicznej i okazji spojrzenia na dymiący Popocatépetl, czy wdrapania się na Iztaccíhuatl, La Malinche oraz Pico de Orizaba. Droga ku krajobrazom, w których geografia przejmuje rolę narratora.