Mérida –  administracyjna i kulturowa stolica Jukatanu – jest jednym z najstarszych miast kolonialnych w Meksyku, założona w 1542 r. przez Hiszpanów na ruinach majańskiego miasta T’hó. Rozwój miasta przebiegał w warunkach znacznej izolacji od centrum Meksyku i jego stolicy – CDMX. Język majański, lokalne stroje, kuchnia i obyczaje są częścią żywej tkanki społecznej.

Mérida jest miastem, w którym do dziś bardzo czytelny pozostaje klasyczny, kolonialny model urbanistyczny, oparty na regularnej siatce ulic i centralnym placu – Plaza Grande. Zabudowa Méridy ma konsekwentnie niski, horyzontalny charakter. Dominują niskie domy i kamienice, często o długich fasadach i głębokich parcelach, kryjących wewnętrzne patia i ogrody. Grube mury, wysokie stropy, wąskie otwory okienne i zacienione przestrzenie sprzyjają chłodzeniu wnętrz w warunkach upału i wilgoci.

Palacio de Gobierno – siedziba władz stanowych Jukatanu, który kilkukrotnie występował przeciwko władzy centralnej, a w latach 1841–1848 funkcjonował nawet jako Republika Jukatanu. W tym okresie Mérida była stolicą samodzielnego bytu politycznego, co dodatkowo wzmocniło lokalne elity i poczucie regionalnej niezależności.

Palacio Municipal de Mérida, siedziba władz miejskich, wzniesiona została w latach 1734–1736 jako obiekt o funkcjach użytkowych, związanych z administracją miejską i zapleczem gospodarczym miasta kolonialnego. Dwukondygnacyjna, arkadowa fasada z wieżą zegarową jest efektem przekształceń z przełomu XIX i XX wieku, kiedy Mérida przeżywała intensywny rozwój związany z handlem włóknem henequenowym (Agave fourcroydes). Dochody płynące z „zielonego złota Jukatanu” – vide Sotuta de Peón – umożliwiły nadanie ratuszowi bardziej reprezentacyjnego charakteru i dostosowanie go do ambicji miasta aspirującego do roli nowoczesnej stolicy regionalnej.

Museo Casa Montejo (Casa de Montejo) to jeden z najstarszych zachowanych budynków świeckich w Mérida, wzniesiony w latach 1549–1551 jako rezydencja Francisco de Montejo el Mozo. Najważniejszym historycznie elementem obiektu pozostaje portal w stylu plateresco, z dekoracją heraldyczną i figurami zbrojnych konkwistadorów, zachowany częściowo mimo późniejszych przekształceń budynku. Niewielkie muzeum prezentuje wnętrza i ekspozycje związane z historią domu oraz dziedzictwem miasta.

Położony również przy głównym placu, w miejscu dawnego pałacu biskupiego, Ateneo Peninsular pełni dziś funkcję przestrzeni wystawienniczej i kulturalnej. Przekształcenie dawnej rezydencji kościelnej w świecką instytucję kultury i edukacji wiązało się z nadaniem budynkowi neoklasycystycznej fasady w latach 1915–1918, w okresie, gdy Mérida redefiniowała swoją tożsamość po epoce henequenowego bogactwa.

Catedral de San Ildefonso (Katedra św. Ildefonsa z Toledo) jest najstarszą katedrą w kontynentalnej Ameryce, wznoszoną w latach 1561–1598. Powstała bezpośrednio po podboju Jukatanu, na miejscu dawnej majańskiej zabudowy, z wykorzystaniem kamienia rozbiórkowego ze świątyń miasta T’hó. Zewnętrzna bryła katedry jest surowa i masywna, pozbawiona barokowej dekoracyjności typowej dla późniejszych świątyń Meksyku. Dwie masywne wieże i ciężkie mury z wapienia jukatańskiego nadają całości niemal forteczny charakter.

Wnętrze katedry jest oszczędne, pozbawione nadmiaru dekoracji. Dominują potężne cylindryczne filary, szerokie arkady i sklepienia kolebkowe. Katedra była świadkiem dramatycznych epizodów historii regionu, w tym niszczenia kodeksów Majów w XVI wieku oraz napięć społecznych i religijnych kolejnych stuleci.

Iglesia de Jesús (Templo de la Tercera Orden) wzniesiony w drugiej połowie XVII wieku jako świątynia związana z Trzecim Zakonem franciszkańskim. Świątynia zachowała prostą, masywną bryłę z wapienia jukatańskiego. Architektura wpisuje się w lokalną odmianę wczesnego baroku kolonialnego.

Nie zachował się pierwotny wystrój. Drewniana nastawa z centralnie umieszczonym krucyfiksem, została wprowadzona w połowie XX wieku, zastępując wcześniejsze, skromniejsze wyposażenie. Również polichromie i dekoracje malarskie widoczne w partii prezbiterium oraz na sklepieniach pochodzą z kolejnych etapów modernizacji świątyni.

Do najstarszych świątyń kolonialnych należy Iglesia de Santa Lucía (kościół św. Łucji), wzniesiony w drugiej połowie XVI wieku jako kościół parafialny dla osady Majów. Zamknięty dziedziniec (atrio), pełniący funkcję przestrzeni pośredniej między miastem a wnętrzem kościoła, był typowy dla wczesnych fundacji misyjnych i sprzyjał zgromadzeniom wiernych na zewnątrz w warunkach klimatu tropikalnego.

Lokalizacja kościoła – poza pierwotnym centrum katedralnym – odpowiadała hiszpańskiej praktyce zakładania parafii „indiańskich” wokół miasta kolonialnego. Model ten wynikał z kolonialnych regulacji Korony Hiszpańskiej (reducciones, congregaciones), których celem było administracyjne podporządkowanie ludności rdzennej oraz jej stopniowa chrystianizacja i hispanizacja.

Museo de la Ciudad de Mérida (Muzeum Miasta Mérida) mieści się w historycznym gmachu dawnego Hospital de San Juan de Dios, instytucji założonej w XVII wieku i prowadzonej przez zakon szpitalników. Ekspozycja prowadzi zwiedzającego chronologicznie, od czasów prehiszpańskich (miasto Majów T’hó), przez założenie Méridy w 1542 roku, okres kolonialny, XIX-wieczne konflikty polityczne, aż po epokę henequénowego bogactwa i późniejsze przemiany.

Paseo de Montejo to jedna z najbardziej reprezentacyjnych ulic Méridy, miejsce, w którym historia Jukatanu również splata się z codziennym rytmem współczesnego miasta. Ten elegancki bulwar pełen pałaców i rezydencji, inspirowany paryskimi alejami, od ponad stu lat przyciąga spacerowiczów, podróżników i mieszkańców, którzy chcą poczuć ducha dawnej epoki.

Bogata dekoracja sztukatorska, klasyczne pilastry, symetryczne elewacje i wysokie kondygnacje podkreślają aspiracje lokalnej elity, która świadomie nawiązywała do architektury Paryża epoki belle époque (Merida była nazywana „Paryżem Nowego Świata”). Przykładem mogą być Casas Gemelas, czyli Domy Bliźniacze, to jedna z najbardziej rozpoznawalnych par rezydencji. Domy należały do wpływowych rodzin związanych z handlem henequénem i pełniły funkcję miejskich pałacyków, przeznaczonych do życia towarzyskiego i oficjalnych przyjęć.

Architektura jest niejako „europejska”- neoklasycyzująca kompozycja, ciężkie gzymsy, bogata sztukateria i rytm okien mają budować wrażenie stabilności i prestiżu elit, które wzbogaciły się na eksporcie włókna henequenowego. Palacio Cantón (Pałac Cantóna) – rezydencja z czasów późnego Porfiriatu, wznoszona ok. 1904–1911 dla gubernatora Jukatanu Francisca Cantóna Rosado. Obecnie mieści się tu Regionalne Muzeum Antropologii w Jukatanie (Museo Regional de Antropología de Yucatán), prezentujące historię Majów i współczesnych ludów rdzennych Jukatanu.

Casa del Minarete (Dom z Minaretem) z przełomu XIX i XX stulecia. Półkolisty portyk kolumnowy i charakterystyczna wieżyczka – tzw. minaret – odzwierciedlają modę na eklektyzm i orientalizujące detale, inspirowane architekturą europejską epoki Belle Époque.

Quinta Montes Molina, rezydencja ukończona ok. 1902 r. (w samym szczycie prosperity związanej z henequénem). Obecnie funkcjonuje jako dom-muzeum (Casa Museo), prezentując „od środka” styl życia zamożnych rodów Jukatanu z przełomu XIX i XX wieku.

Przy reprezentacyjnej alei Paseo de Montejo wzniesiono jeden z najważniejszych i najbardziej złożonych ideowo pomników w Meksyku – Monumento a la Patria (Pomnik Ojczyzny). Monument powstał w latach 1945–1956 według projektu Rómulo Rozo,  związanego z Meksykiem, i stanowi monumentalną, kamienną opowieść o historii kraju – od czasów prehiszpańskich po XX wiek.  Centralnym elementem kompozycji jest masywna figura kobieca, symbolizująca Ojczyznę. Rozbudowane płaskorzeźby cywilizacje prehiszpańskie i kosmologię Majów, konkwistę i okres kolonialny, walkę o niepodległość, reformy XIX wieku, rewolucję meksykańską i narodziny państwa nowoczesnego.

Szczególne miejsce zajmuje symbolika Jukatanu – motywy majańskie, lokalni bohaterowie i odniesienia do historii regionu. Pomnik podkreśla ciągłość cywilizacyjną Meksyku, zakorzenioną w kulturach rdzennych.

Monumento a la Patria powstał już po upadku epoki henequénowej i zamyka narrację Paseo de Montejo. Nawiązuje do innych pomników, usytuowanych wcześniej wzdłuż pasażu. Kontrastuje choćby z Monumento a los Montejo upamiętniającym dwóch hiszpańskich konkwistadorów: Francisco de Montejo el Adelantado oraz jego syna Francisco de Montejo el Mozo, odpowiedzialnych za podbój północnego Jukatanu i założenie Méridy w 1542 roku. Konkwista przedstawiona jest tu jako akt założycielski i cywilizacyjny, bez odniesień do przemocy kolonialnej.

Obok pomników konkwistadorów i symboli kolonialnej dominacji umieszczono tajże postać reprezentująca rewolucję społeczną i sprzeciw wobec oligarchicznego dziedzictwa miasta. Pomnik Felipa Carrillo Puerto upamiętnia jedną z kluczowych postaci nowoczesnej historii Jukatanu. Felipe Carrillo Puerto był w latach 1922–1924 gubernatorem stanu Jukatan, radykalnym reformatorem społecznym, który otwarcie wystąpił przeciwko porządkowi ukształtowanemu w epoce henequenowego bogactwa.

Pomnik doktora Justa Sierry upamiętnia jedną z kluczowych postaci meksykańskiej myśli liberalnej przełomu XIX i XX wieku. Justo Sierra Méndez był prawnikiem, historykiem, politykiem i pedagogiem, a także ministrem oświaty publicznej w okresie rządów Porfiria Díaza. Justo Sierra uchodzi za architekta nowoczesnego systemu edukacji Meksyku, był inicjatorem i pierwszym rektorem Narodowego Uniwersytetu Meksyku (dziś UNAM), a edukację postrzegał jako fundament budowy świeckiego, obywatelskiego państwa.

Pomniki rozsiane są także po innych częściach Meridy. W Parku Hidalgo upamiętniony został Manuel Cepeda Peraza, generałem i politykiem obozu liberalnego, związanym z walką o utrzymanie Meksyku jako republiki. W trakcie interwencji francuskiej w Meksyku (1862–1867), kiedy wojska Napoleona III narzuciły krajowi cesarza Maksymiliana Habsburga, Cepeda Peraza dowodził siłami republikańskimi na Jukatanie i w 1867 roku odbił Méridę, przywracając miasto pod władzę rządu republikańskiego.

Pomnik Eulogio Rosado stoi w niewielkim parku noszącym jego imię, w historycznym centrum Méridy, na osi dawnych tras łączących plac główny z dzielnicami mieszczańskimi. Upamiętnia jukatańskiego polityka i prawnika XIX wieku, jedną z kluczowych postaci lokalnego liberalizmu okresu w czasie napięć między władzą regionalną a rządem centralnym oraz w okresie wojen domowych i przeprowadzanych reform.

Główny kampus Universidad Autónoma de Yucatán (UADY) mieści się w dawnym kompleksie jezuickim San Javier, którego początki sięgają XVII wieku. Po wypędzeniu jezuitów z imperium hiszpańskiego w 1767 r. zabudowania pełniły funkcje świeckie i edukacyjne, a od XIX wieku stały się jednym z filarów szkolnictwa wyższego na Jukatanie. Dzisiejsza UADY – oficjalnie powołana w 1922 r. – jest najważniejszą publiczną uczelnią regionu i kluczowym ośrodkiem badań nad historią, kulturą i językiem Majów.

Widoczny na zdjęciach czworoboczny dziedziniec uniwersytecki z kamienną posadzką i studnią pośrodku zachowuje klasyczny układ kolonialny typu claustro. Dwukondygnacyjne krużganki z arkadami wspartymi na smukłych kolumnach oraz dekoracyjne, falujące zwieńczenia attyk (typowe dla architektury jukatańskiej) łączą tradycję hiszpańską z lokalnym rzemiosłem kamieniarskim.

Pałac Muzyki – Narodowe Centrum Muzyki Meksykańskiej (Palacio de la Música – Centro Nacional de la Música Mexicana) to z kolei owoczesna instytucja kultury otwarta w 2018 r. Obiekt powstał jako narodowe centrum dokumentacji, edukacji i promocji muzyki meksykańskiej, ze szczególnym uwzględnieniem tradycji regionalnych – od Jukatanu po północ kraju.

Teatro José Peón Contreras to najważniejszy historyczny teatr Méridy i jeden z symboli jej złotej epoki przełomu XIX i XX wieku. Gmach wzniesiono w latach 1905–1908, od początku pełnił funkcję głównej sceny operowej, teatralnej i koncertowej miasta. Odbywają się tu koncerty symfoniczne, spektakle baletowe, opera i wydarzenia festiwalowe.

Teatro Armando Manzanero Teatr nosi imię jednego z najsłynniejszych kompozytorów Meksyku, urodzonego w Méridzie twórcy boler i piosenek romantycznych, znanych w całej Ameryce Łacińskiej. Budynek jest charakterystycznym przykładem architektury art déco w Méridzie. Wertykalne podziały, gładkie płaszczyzny, rytm pionowych lizen oraz duże powierzchnie szkła luksferowego, które pierwotnie miały zapewniać efekt świetlny i nowoczesny charakter budynku. Zaokrąglony daszek nad wejściem (markiza) i symetryczna kompozycja fasady jednoznacznie odwołują się do estetyki kin miejskich pierwszej połowy XX wieku.

Park św. Łucji (Parque de Santa Lucía) jest jednym z najważniejszych miejsc żywej kultury miejskiej w Méridzie. Przestrzeń zamieszkana przez ludność rdzenną szybko stała się miejscem zgromadzeń, świąt i wydarzeń wspólnotowych.

Od lat 60. XX wieku Parque de Santa Lucía jest gospodarzem Serenaty Jukatańskiej (Serenata Yucateca) – cotygodniowego, regularnego wydarzenia muzycznego, odbywającego się w każdy czwartek wieczorem. Program obejmuje tradycyjną muzykę regionu: bolero jukatańskie, trova yucateca, pieśni romantyczne i utwory taneczne, wykonywane na żywo przez lokalnych muzyków i zespoły folklorystyczne. Towarzyszą im występy taneczne w tradycyjnych strojach regionalnych (terno, guayabera).

W ramach festiwali miejskich i cykli kulturalnych – przed Casa de Montejo odbywają się występy taneczne i muzyczne (folklor jukatański, zespoły regionalne), projekcje świetlne i mappingi, wykorzystujące historyczną fasadę jako element narracji wizualnej, a także wydarzenia związane ze świętami miasta i kalendarzem kulturalnym stanu Jukatan.

Na Plaza Grande, tuż przed fasadą katedry, regularnie odbywają się pokazowe mecze Pok Ta Pok – rekonstrukcja majańskiej gry rytualnej, znanej z reliefów i boisk Mezoameryki. Zawodnicy grają twardą, kauczukową piłką (także w wersji ognistej), odbijaną biodrami, udami i barkami, bez użycia rąk i stóp; towarzyszą temu rytualne gesty, dym copalu i stroje stylizowane na prekolumbijskie.

Przestrzeń publiczna Méridy pozostaje żywa. Place, parki i ulice regularnie stają się sceną spotkań, muzyki, tańca i narracji historycznej. Miasto uchodzi za jedno z najbezpieczniejszych w Meksyku, o silnych więziach lokalnych i wyraźnym poczuciu dumy regionalnej. Jego historia spina różne epoki — od świata Majów, przez konkwistę i henequénowe bogactwo, po konflikty polityczne i współczesne reformy społeczne. Jednocześnie Mérida pełni funkcję bramy do północnego Jukatanu: świata cenotów, dawnych hacjend, stanowisk archeologicznych Majów oraz wybrzeża Zatoki Meksykańskiej.