Pireus stanowi od starożytności portowe zaplecze Aten, położone na południowym zachodzie względem historycznego centrum miasta. Już w V w. p.n.e., za czasów Temistoklesa, Pireus został włączony w system obronny polis i połączony z Atenami Długimi Murami. Miasto rozwijało się zawsze w bezpośrednim związku z morzem, pełniąc funkcję handlową, militarną i komunikacyjną. Współczesny charakter Pireusu – gęsta zabudowa, infrastruktura portowa i intensywny ruch – pozostaje bezpośrednim następstwem tej wielowiekowej roli.
Położenie nad Zatoką Sarońską zapewniło Pireusowi osłonięte, głębokie wody i dogodne warunki żeglugowe, kluczowe zarówno w starożytności, jak i dziś. Naturalny układ półwyspów i zatok tworzył kilka niezależnych basenów portowych, chronionych przed dominującymi wiatrami Morza Egejskiego, co już w epoce klasycznej dawało Pireusowi przewagę nad innymi portami Attyki. Konfiguracja geograficzna przesądziła o trwałym znaczeniu miasta jako węzła morskiego, niezależnie od zmian politycznych i historycznych.
Pireus jest największym portem Grecji i jednym z największych portów pasażerskich w Europie. Obsługuje zarówno intensywny ruch promowy na wyspy Morza Egejskiego, jak i żeglugę towarową oraz kontenerową. Rocznie obsługuje ponad 20 milionów pasażerów, co lokuje go w ścisłej czołówce portów pasażerskich Unii Europejskiej. Widoczne promy i nabrzeża są codzienną infrastrukturą funkcjonującego miasta-portu, w którym logistyka i transport determinują rytm przestrzeni miejskiej.
Tradycja antycznego portu spotyka się z nowoczesną żeglugą oceaniczną. Siedziby firm żeglugowych i armatorskich w Pireusie odzwierciedlają współczesną rolę Grecji jako jednego z globalnych liderów transportu morskiego. Greccy armatorzy kontrolują ok. 20% światowej floty handlowej pod względem nośności (DWT), co czyni Grecję największym graczem w żegludze oceanicznej. Przedsiębiorstwa żeglugowe wpisują miasto w światową sieć handlu morskiego, łącząc lokalny port z globalną gospodarką.
Port generował problemy i potrzeby odmienne od stołecznych, wymagające lokalnych decyzji administracyjnych, inwestycyjnych i społecznych. Pireus uzyskał status samodzielnego ośrodka miejskiego w 1835 r.
Już w okresie klasycznym Pireus funkcjonował jako samodzielnie zaplanowany ośrodek miejski z regularną siatką ulic (plan Hippodamosa z Miletu). Współczesne miasto liczy ok. 160 tys. mieszkańców i stanowi jeden z najgęściej zaludnionych obszarów aglomeracji ateńskiej. Zabudowa ma w przeważającej mierze charakter powojenny (lata 50.–70. XX w.), zdominowany przez bloki mieszkalne i funkcjonalną architekturę miejską.
Pomnik Eleftheriosa Venizelosa (1864–1936), jednego z najwybitniejszych greckich polityków XX w., stoi w centralnej przestrzeni Pireusu jako wyraz nowoczesnej tożsamości miasta. Venizelos był wielokrotnym premierem Grecji, architektem reform państwowych oraz zwolennikiem silnych, samodzielnych ośrodków miejskich. Pireus poszedł w tym kierunku.
Teatr Miejski w Pireusie został wzniesiony w latach 1884–1895 jako jedna z najważniejszych instytucji kulturalnych miasta. Jako instytucja publiczna stanowił ważne narzędzie edukacji kulturalnej i integracji społecznej w szybko rosnącym, zróżnicowanym demograficznie mieście portowym.
Katedra Świętej Trójcy w Pireusie jest główną świątynią prawosławną miasta i siedzibą metropolity Pireusu. Obecny budynek wzniesiono w latach 1956–1968 według projektu architektów Dimitrisa Pikionisa i Kostasa Kitsikisa na miejscu wcześniejszej świątyni zniszczonej podczas niemieckich bombardowań w 1944 r.
Wnętrze katedry utrzymane jest w tradycji bizantyjskiej, z rozbudowanym programem ikonograficznym i monumentalnym ikonostasem. Przestrzeń sakralna pełni funkcję liturgiczną i reprezentacyjną, stanowiąc religijne centrum Pireusu.
Cerkiew Świętych Konstantyna i Heleny w Pireusie wzniesiono w latach 1879–1883 według planów Ioannisa Lazarimosa, architekta związanego z reprezentacyjną zabudową XIX-wiecznego Pireusu. Budowla ma formę trójnawowej, krzyżowej bazyliki z kopułą (typ neobizantyjski) i charakterystyczną, miejską fasadę z dwoma dzwonnicami.
Ikonografia akcentuje postaci cesarza Konstantyna i cesarzowej Heleny jako symbolicznych patronów chrześcijańskiej władzy i porządku, co w kontekście Pireusu — miasta robotniczego, portowego i wielokulturowego — miało wymiar stabilizujący i integrujący.
Pomnik Ofiar Ludobójstwa Greków Pontyjskich usytuowany w pobliżu Mariny Zeas upamiętnia ludobójstwo Greków pontyjskich dokonane w Imperium Osmańskim w latach 1914–1923, w wyniku którego zginęło ok. 350 000 osób. Grecy pontyjscy zamieszkiwali wybrzeża południowego Morza Czarnego od starożytności, a ich przymusowe deportacje i masowe egzekucje stanowiły część szerszego procesu czystek etnicznych epoki schyłku imperium (po 1922 r. miasto stało się jednym z głównych miejsc osiedlenia pontyjskich uchodźców).
Marina Zeas, znana także jako Pasalimani, zajmuje naturalną zatokę wykorzystywaną już w starożytności jako jeden z portów Pireusu. W okresie klasycznym identyfikowana z portem Zea, w którym cumowały trójrzędowe okręty floty ateńskiej. Współcześnie przyciąga zarówno żeglarzy, jak i mieszkańców, oferując widoki na luksusowe jachty, tętniące życiem kawiarnie oraz autentyczną, nadmorską atmosferę miasta.
Mikrolimano jest kolejną naturalną zatoką portową Pireusu, znana w starożytności jako Munychia. Pełniła funkcję wojskowego portu Aten, chronionego przez fortyfikacje pobliskiego wzgórza, a w okresie klasycznym była bazą floty trier. W IV w. p.n.e. odegrała istotną rolę militarną podczas walk o kontrolę nad Atenami. Współcześnie również ma charakter reprezentacyjnej przystani jachtowej i dzielnicy nadwodnej, łączącej funkcję rekreacyjną z tradycją portową.
Bezpośrednie sąsiedztwo morza, infrastruktury sportowej i zabudowy miejskiej ilustruje sposób, w jaki dawne strefy techniczne i nadbrzeżne zostały przekształcone w obszary codziennej aktywności mieszkańców. W drugiej połowie XX w. część dawnych zapleczy portowych włączono w tkankę miasta jako przestrzenie spacerowe, sportowe i sąsiedzkie.
Nabrzeża Pireusu tworzą funkcjonalną strefę przejściową pomiędzy miastem a morzem, podporządkowaną obsłudze żeglugi, rekreacji i transportu lokalnego. Mariny, pomosty, zabezpieczenia brzegowe i zaplecze techniczne są elementami codziennego funkcjonowania miasta-portu.
Pireus nie jest klasycznym miastem turystycznym. Łączy jednak odmienne greckie oblicza – od antycznego portu wojennego, przez nowożytną żeglugę handlową, po współczesną rekreację i turystykę morską. Brama na wyspy Morza Egejskiego jest naturalnym dopełnieniem narracji Akropolu, którego potęga polityczna i militarna opierała się na zapleczu portowym miasta.