Uxmal było jednym z najważniejszych ośrodków cywilizacji Majów na północnym Jukatanie i zarazem najwybitniejszym przykładem architektury stylu Puuc. Jeszcze przed dominacją Chichén Itzá pełniło funkcję wiodącego centrum regionalnego, co znajduje odzwierciedlenie w skali zespołów architektonicznych oraz stopniu ich formalnego dopracowania. Miasto rozwijało się głównie w późnym okresie klasycznym (VIII–X w.), w czasie gdy wiele południowych centrów Majów przeżywało już kryzys, a północ półwyspu stawała się nowym obszarem koncentracji władzy i kultury. W przeciwieństwie do miast o charakterze militarnym lub hegemonicznym, Uxmal było ośrodkiem elitarnym, zorientowanym na reprezentację, estetykę i ceremonialność. Układ urbanistyczny podporządkowano harmonii przestrzeni, precyzji wykonania i symbolice kosmologicznej.
Rozległy kompleks obejmuje kilkaset budowli rozmieszczonych na obszarze kilku kilometrów kwadratowych, co świadczy o skali miasta oraz stopniu jego planowego zagospodarowania. Wyjątkowa wartość architektoniczna i kulturowa Uxmal została potwierdzona wpisaniem stanowiska na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Miasto nie było otoczone murami obronnymi, a jego architektura koncentruje się na zespołach pałacowych, dziedzińcach i tarasach. Uxmal należało do tej grupy miast, które zamiast gwałtownej ekspansji rozwijały się poprzez stabilne, długotrwałe inwestycje architektoniczne. W regionie Puuc szczególną rolę odgrywały elity administracyjno-kapłańskie, a architektura – zwłaszcza zespoły pałacowe – była narzędziem porządkowania przestrzeni i hierarchii społecznej. Budowle pełniły funkcję reprezentacyjną i organizacyjną, stanowiąc materialny wyraz porządku społecznego i politycznego miasta.
Piramida Wróżbity (Pirámide del Adivino) jest najbardziej charakterystyczną budowlą Uxmal. Jej masywna, niemal organiczna bryła oparta na eliptycznej podstawie wyraźnie odróżnia ją od klasycznych piramid Majów, zazwyczaj wznoszonych na planie prostokąta. Odmienność formy jest świadectwem lokalnej tradycji architektonicznej oraz eksperymentalnego podejścia do monumentalnej zabudowy sakralnej. Budowla powstawała etapami, nadbudowywano kolejne struktury na starszych rdzeniach. Piramida rozwijała się przez stulecia, a jej znaczenie rosło wraz z prestiżem miasta. „Warstwowy” sposób budowania jest typowy dla wielu ośrodków Majów, w Uxmal kolejne etapy rozbudowy piramidy wiążą się z okresem wzrostu znaczenia miasta w VIII–X wieku.
Piramida Wróżbity pełniła przede wszystkim funkcję sakralną, była miejscem rytuałów związanych z kosmologią Majów oraz kultem sił natury. W świecie Majów budowle sakralne nie były wyłącznie dziełami ludzkich rąk, lecz miejscami, w których porządek boski i ludzki przenikały się. Piramidy postrzegano jako sztuczne góry – punkty kontaktu pomiędzy światem ludzi, bogów i przodków. Wedle lokalnej legendy budowlę wzniósł w ciągu jednej nocy magiczny karzeł (hiszp. el adivino), obdarzony nadnaturalną mocą. Legenda miała podkreślać wyjątkowy status piramidy, akcentując, że miejsce to należy do sfery nadludzkiej i uprzywilejowanej.
Styl Puuc wykształcił się w południowo-zachodniej części północnego Jukatanu jako lokalna odpowiedź na ograniczenia środowiskowe oraz rosnące ambicje elit późnoklasycznych miast Majów. Region ten, pozbawiony stałych źródeł wody powierzchniowej, wymusił rozwój zaawansowanych technik gromadzenia deszczówki oraz wyjątkowo trwałych rozwiązań konstrukcyjnych, co znalazło bezpośrednie odzwierciedlenie w architekturze. Kluczową rolę odgrywały tu podziemne zbiorniki na wodę (chultuny), które umożliwiały funkcjonowanie dużych zespołów miejskich w środowisku pozbawionym cenot.
Fryzy tworzone były z precyzyjnie obrobionych kamiennych bloków, układanych bez zaprawy, co wymagało wysokiej specjalizacji rzemieślników i doskonałej organizacji pracy. Dominującym motywem są maski boga deszczu Chaaka, rozpoznawalne po charakterystycznym, haczykowatym nosie. Nagromadzenie tych przedstawień interpretowane jest jako architektoniczna manifestacja zależności miasta od opadów i kontroli nad wodą jako zasobem strategicznym.
Budownictwo Puuc charakteryzuje się precyzyjną obróbką kamienia. Zamiast monumentalnych brył stosowano tu lekkie, technicznie dopracowane elewacje, w których funkcja konstrukcyjna była ściśle oddzielona od dekoracyjnej. Pozwalało to na uzyskanie efektu monumentalności nie poprzez masę, lecz poprzez rytm, detal i perfekcję wykonania.
Uxmal stanowi kulminację tego stylu, w którym architektura miała być narzędziem reprezentacji władzy opartej na porządku, kontroli i estetyce. Styl Puuc nie epatuje militarną potęgą ani grozą monumentalizmu — jego siłą jest dyscyplina formy, powtarzalność motywów i perfekcja wykonania, odzwierciedlające stabilność polityczną oraz długotrwały rozwój miasta.
Dom Mniszek (Cuadrángulo de las Monjas) jest jednym z najlepiej zachowanych zespołów architektonicznych miasta. Kompleks powstał w IX–X wieku, składa się z czterech długich budynków ustawionych wokół centralnej przestrzeni. Zróżnicowanie wysokości poszczególnych budynków wzmacniało hierarchię przestrzeni oraz użytkowników poszczególnych skrzydeł. Charakterystyczny dla Uxmal jest podział elewacji – masywna, gładka dolna partia ściany kontrastuje z bogato dekorowanym fryzem górnym.
Dom Mniszek był siedzibą władzy administracyjno-religijnej. Wyższe partie przeznaczone były dla kapłanów i urzędników, niższe – dla osób uczestniczących w ceremoniach. Układ kompleksu sprzyjał kontroli dostępu i separacji funkcji, co odpowiadało modelowi elitarnego sprawowania władzy.
Nawet pomniejsze budynki zdają się przekonywać, że Uxmal pozostaje nie tylko jednym z najpiękniejszych stanowisk archeologicznych Mezoameryki, lecz także jednym z najbardziej czytelnych przykładów racjonalnie zorganizowanego świata Majów — świata, w którym estetyka, religia, nauka i administracja tworzyły spójny, precyzyjnie zaplanowany system. Czytelność tego porządku wynika nie z pojedynczych monumentalnych realizacji, lecz z konsekwencji widocznej w całej zabudowie miasta, także w obiektach drugoplanowych.
Boisko do gry w piłkę (pok-ta-pok) jest niewielkie i pozbawione dekoracji, co wskazuje, że gra miała tu charakter ograniczony do wąskiego kręgu uczestników. Skromna forma boiska wpisuje się w charakter całego miasta, gdzie akcent położono na kontrolowaną ceremonialność, a nie na spektakularność rytuałów. W przeciwieństwie do monumentalnych boisk znanych z Chichén Itzá, obiekt w Uxmal nie pełnił funkcji masowego widowiska ani narzędzia demonstracji władzy.
Pałac Gubernatora jest najbardziej rozległym i najbardziej wyrafinowanym architektonicznie budynkiem Uxmal oraz jednym z arcydzieł późnoklasycznej architektury Majów. Budynek ma ponad 100 metrów długości i tworzy wydłużoną, horyzontalną bryłę, świadomie przeciwstawioną wertykalnym formom piramid. Oś budowli powiązana jest z obserwacjami ciał niebieskich, przede wszystkim Wenus. Badania wykazały, że pałac został ustawiony w relacji do ekstremów jej cyklu. Związki Wenus z wojną, władzą i kalendarzem działań państwowych czyniły z astronomii narzędzie realnego zarządzania, a nie wyłącznie domenę kapłanów.
Wzniesiony na sztucznej, wysokiej platformie, pałac dominuje nad południową częścią miasta, co nadaje mu charakter nadrzędny wobec pozostałych zespołów ceremonialnych. Dolna partia ścian pozostaje niemal całkowicie gładka, natomiast górny fryz jest jednym z najbardziej złożonych i długich zespołów dekoracyjnych w całej Mezoameryce.
Wewnątrz znajduje się wiele pomieszczeń, w tym duży centralny dziedziniec, który prawdopodobnie używany był podczas ceremonii oraz spotkań. Na fasadzie znajduje się ok. dwustu podobizn boga Chaaca. Nie brakuje elementów ceremonialnych w kształcie dwugłowych węży. Nagromadzenie symboliki deszczu i władzy wskazuje na ścisłe powiązanie administracji miasta z kontrolą nad zasobami i porządkiem kosmicznym. Uważa się, że Pałac Gubernatora stanowił centrum administracyjne miasta.
Uxmal było jednym z ostatnich wielkich ośrodków klasycznej cywilizacji Majów. W przeciwieństwie do miast opartych na demonstracji siły militarnej lub masowych rytuałach, miasto rozwijało się jako centrum elitarne, w którym władza opierała się na kontroli administracyjnej, prestiżu estetycznym oraz wiedzy — zwłaszcza astronomicznej.
Na kamiennych murach Uxmal często przysiadają sępy. Czarne sylwetki ptaków kontrastujące z jasnym wapieniem potęgują wrażenie ciszy i opuszczenia, wzmacniając refleksję nad przemijaniem potęgi dawnych cywilizacji.