Zermatt
Zermatt to alpejskie miasteczko w południowej Szwajcarii, położone w kantonie Valais, w górnej części doliny Mattertal, na wysokości 1608 m. U stóp majestatycznego Matterhornu rozwija się dziś jeden z najsłynniejszych kurortów górskich Europy. Otoczenie Zermatt należy do najbardziej spektakularnych w całych Alpach – wokół doliny wznosi się ponad trzydzieści czterotysięczników, a strome zbocza i lodowce od wieków kształtują surowy charakter krajobrazu. Region ten określany bywa sercem Alp Pennińskich – masywu, którego panorama uchodzi za jedną z najpiękniejszych w Europie.
Przez większą część swojej historii była to odizolowana osada pasterska, której mieszkańcy żyli z hodowli bydła i uprawy roli, w trudnych warunkach klimatycznych wysokogórskiej doliny. Dopiero XIX stulecie przyniosło stopniowe otwarcie na świat – wraz z rosnącym zainteresowaniem Alpami Zermatt zyskało nową rolę, przekształcając się z górskiej wioski w ośrodek turystyczny. Herb kantonu tworzą dwa pionowe pola – czerwone i białe – rozdzielone symetrycznie, a na ich tle widnieje łącznie trzynaście gwiazd (odpowiadają trzynastu dystryktom Valais, które tworzą współczesną strukturę administracyjną). Podział herbu na części odzwierciedla dodatkowo dwoistość kulturową kantonu – niemieckojęzyczne Oberwallis na północy i francuskojęzyczne Unterwallis na południu. Zermatt leży na styku granicy językowej i kulturowej – łącząc wpływy niemieckie i włoskie, co widać w kuchni, dialekcie i tradycjach.
Lew jest odwiecznym symbolem siły i niezależności, w heraldyce alpejskich gmin często nawiązuje do odwagi mieszkańców, którzy musieli zmagać się z surowymi warunkami natury. W przypadku Zermatt lew bywa też interpretowany jako strażnik doliny Mattertal. Miasto zachowało kameralny charakter i tożsamość, łącząc tradycyjną zabudowę z nowoczesną infrastrukturą. Z racji ograniczonej przestrzeni zabudowa jest zwarta, a miejscowość rozwijała się głównie wzdłuż głównej osi komunikacyjnej. Bahnhofstrasse to serce Zermatt – główna ulica miejscowości, która ciągnie się od dworca kolejowego ku południu, w stronę Matterhornu. Tutaj skupia się większość życia turystycznego: eleganckie hotele, sklepy, butiki, galerie i restauracje.
Plac przed dworcem kolejowym w Zermatt – główną bramą wjazdową do miasta, docierają tutaj pociągi z Visp i Täsch, a dalej turystów przejmują elektryczne pojazdy. Po mieście kursują wyłącznie małe elektryczne busy, taksówki i pojazdy hotelowe, często o pudełkowatym kształcie. Zermatt jest całkowicie wolne od samochodów spalinowych – taki zakaz obowiązuje od lat 60. XX wieku. Elektryczne pojazdy są produkowane lokalnie – powstała nawet niewielka firma w Zermatt zajmująca się ich budową i serwisem, co uczyniło miasteczko samowystarczalnym w tej dziedzinie. Najpopularniejszym środkiem „komunikacji miejskiej” są… własne nogi. Zermatt jest na tyle zwarte, że większość miejsc można osiągnąć pieszo w ciągu 15-20 minut.
Jeszcze 200 lat temu miejscowość była niewielką wspólnotą pasterską, żyjącą w rytmie górskich pór roku, a nie światowym kurortem. Historyczną część Zermatt tworzy Hinterdorf – około trzydzieści drewnianych budynków wzniesionych w XVI–XVIII wieku (najstarsze mają ponad 500 lat) – spichlerzy, stodół i domów mieszkalnych. Charakterystyczne są ciemne bale drewna modrzewiowego, spatynowane przez słońce i czas, oraz dachy kryte płytami łupkowymi.
Wieczorami życie turystyczne koncentruje się w kawiarniach, restauracjach i hotelowych barach. Balkony uginają się od kwiatów, a w powietrzu miesza się zapach drewna, fondue i czekolady. Zermatt, choć uchodzi za kurort ekskluzywny, nie jest przesadnie hałaśliwe – dominuje atmosfera górskiej elegancji, połączona z alpejskim luzem. Czuć międzynarodowy charakter kurortu – przy jednym stoliku słychać niemiecki, przy kolejnym francuski, angielski, czasami polski.
Utrzymany w humorystycznym tonie pomnik świstaków – „Konseljischdä”, co można przetłumaczyć jako „Świstaki Rady Gminy”. W kulturze turystycznej zwierzęta te stały się alpejską maskotką. Utworzono nawet specjalne „Murmeltierwege” – ścieżki świstaków – prowadzące do miejsc, gdzie można je obserwować w naturze. Świstak jest w Szwajcarii objęty ochroną i odgrywa też rolę w lokalnym folklorze – np. w dawnych wierzeniach jego pojawienie się na łąkach miało wróżyć pogodę i urodzaj.
Pomnik alpinistów w Zermatt poświęcony pionierom alpinizmu i ludziom, którzy zapisali się w historii zdobywania Matterhornu i okolicznych szczytów. Figura koziorożca alpejskiego symbolizuje górską siłę i wytrwałość. Po bokach tablice z nazwiskami oraz wizerunkami Lucy Walker (w 1871 roku została pierwszą kobietą, jaka stanęła na szczycie Matterhornu) oraz Riccardo Cassin (wybitny włoski wspinacz i alpinista XX wieku). Wokół umieszczono inskrypcje poświęcone kolejnym pokoleniom przewodników górskich z Zermatt, którzy przez dziesięciolecia prowadzili turystów na szczyty Alp Pennińskich.
Cmentarz wspinaczy w Zermatt, znany jako Bergsteigerfriedhof. Spoczywają tu alpiniści, którzy zginęli w górach otaczających Zermatt – przede wszystkim na Matterhornie czy Monte Rosie. Goby pochodzą z różnych epok – od XIX wieku, kiedy trwała era pionierów alpinizmu, po współczesność. Wiele nagrobków zdobią symbole górskie: czekany, liny, rakiety czy wizerunki szczytów, a epitafia często podkreślają pasję i odwagę tych, którzy oddali życie w górach.
W pobliżu cmentarza usytuowany jest Grób Nieznanego Wspinacza (Grab des unbekannten Bergsteigers / Grave of the Unknown Climber), duży głaz z tablicą w czterej językach. Ustawiony w 2015 roku – dokładnie w 150. rocznicę pierwszego wejścia na Matterhorn. Ma przypominać o wszystkich, których ciała pozostały w górach i nigdy nie zostały odnalezione.
Matterhorn Museum o szklanej, piramidalnej bryle kryje pod ziemią ekspozycję stylizowaną na dawną górską wioskę. Centrum zainteresowania stanowi historia pierwszego wejścia na Matterhorn – momentu, który zmienił Zermatt i całą historię alpinizmu. 14 lipca 1865 roku grupa siedmiu wspinaczy pod wodzą Edwarda Whympera, angielskiego rysownika i alpinisty, jako pierwsza zdobyła szczyt. ces szybko zamienił się w tragedię – podczas zejścia ze szczytu, na grani Hörnli Douglas Hadow poślizgnął się, pociągając za sobą Michela Croza, Charlesa Hudsona i lorda Francisa Douglasa. Lina, łącząca ich z resztą zespołu, pękła, a czterech wspinaczy runęło w przepaść. W muzeum można zobaczyć fragment przerwanej liny – jeden z najsłynniejszych eksponatów w historii alpinizmu.
Z wyprawy powrócili Edward Whymper oraz przewodnicy ze Zermatt – Peter Taugwalder senior i jego syn Peter junior, przekazując informację o zwycięstwie i tragedii. Ostatni dwa miejszczkai w historycznym budynku w centrum miasteczka. Tragedia z 1865 roku sprawiła, że Matterhorn długo uważany był za „przeklętą górę”. Jednocześnie zdarzenie uczyniło Zermatt światowym centrum alpinizmu – od tego momentu wioska stała się celem wypraw z całej Europy i początkiem kariery przewodników górskich z doliny Mattertal. Edwarda Whympera do końca życia prześladowały wspomnienia, a dramat był źródłem pierwszych debat o etyce alpinizmu. Alpinista opublikował później książkę „Scrambles Amongst the Alps”, która stała się klasyką literatury górskiej i rozsławiła Zermatt na świecie.
Kościół św. Maurycego (Pfarrkirche St. Mauritius) – najważniejsza świątynia Zermatt, zbudowana w latach 1913–1932, na miejscu wcześniejszych, drewnianych i kamiennych kościołów parafialnych. Wysoka, smukła wieża z zegarem góruje nad Kirchplatz. Witraże przedstawiają sceny biblijne oraz motywy związane z codziennym życiem mieszkańców Alp.
Narokowy ołtarz główny, bogato zdobiony złoceniami, spiralnymi kolumnami i rzeźbami świętych. Kontrastuje z nim prosty, masywny ołtarz posoborowy w prezbiterium, wykonany z kamienia, ozdobiony reliefem z motywem stylizowanych twarzy. W świątyni regularnie odbywają się msze żałobne za ofiary gór.
Figura św. Maurycego – patrona parafii i całego kantonu Valais – postać męczennika w złocistej zbroi „spogląda” na rzekę Matter Vispa, której żywioł przez wieki stanowił zagrożenie dla osady. Według tradycji Maurycy dowodził oddziałem chrześcijańskich żołnierzy, którzy w III wieku n.e. odmówili składania ofiar pogańskim bóstwom i zostali za to straceni w Agaunum (dzisiejsze Saint-Maurice w dolinie Rodanu). Ich męczeństwo uczyniło to miejsce jednym z najważniejszych sanktuariów wczesnochrześcijańskiej Europy, a Maurycy stał się patronem Szwajcarii i symbolem wierności wierze mimo prześladowań.
Miasteczko jest jednym z największych alpejskich węzłów szlaków górskich. Ambitniejsze prowadzą w okolice czterotysięczników, których wokół Zermatt jest aż 38. Do najbardziej wymagających należą Walker’s Haute Route, łączący dwie stolice alpinizmu – z francuskiego Chamonix-Mont-Blanc do Zermatt, a także Tour Monte Rosa – wokół drugiego najwyższego masywu Alp szwajcarskich i włoskich. Wokół miasteczka wytyczono także dziesiątki krótszych tras spacerowych i panoramicznych.
Na skraju Zermatt znajduje się Gorner Gorge (Gornerschlucht) – spektakularny wąwóz (wstał pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, około 220 milionów lat temupo), którego strome ściany skalne i turkusowa woda tworzą jedno z najbardziej malowniczych miejsc w okolicy. Koryto rzeki Gornera, zasilanej wodami topniejących lodowców, wyżłobiło w twardej skale głęboką szczelinę, przez którą prowadzą drewniane kładki i pomosty zawieszone tuż nad wodą.
Jedna z największych atrakcji turystycznych Zermatt jest bez wątpienia kolej linowa Matterhorn Express. Gondole ruszają z południowej części miasteczka, wznosząc się w stronę Schwarzsee oraz dalej ku Matterhorn Glacier Paradise (Klein Matterhorn, 3883 m) – najwyżej położonej stacji kolejki linowej w Europie. Najwyższe podpory mają ponad 60 metrów wysokości, a pokonywana różnica poziomów przekracza 2200 metrów. Panorama ze szczytu oferuje widok na 38 czterotysięczników oraz 14 lodowców, należy do najwspanialszych w Alpach.
Air Zermatt umożliwia doświadczenie niezwykłego widoku Alp z lotu ptaka. Organizowane są loty widokowe, podczas których można zobaczyć z góry Matterhorn, potężną piramidę Dufourspitze, czy labirynt lodowców Gornergletscher. Loty turystyczne odbywają się tymi samymi maszynami, które w każdej chwili mogą zostać wezwane do akcji ratownicze. Air Zermatt uważana jest za jedną z najlepszych służb tego typu na świecie. Piloci i ratownicy rocznie wykonują setki misji – od prostych transportów medycznych po akcje w ekstremalnych warunkach pogodowych. Zdarza się, że interweniują nie tylko w Alpach, ale i poza nimi: brali udział w spektakularnych misjach ratunkowych w Himalajach, gdzie przenieśli swoje doświadczenie na grunt najwyższych gór świata.